'भीक नको, काम हवं!' : बाबा आमटे नावाचं वादळ आणि आनंदवनाची गोष्ट

९ फेब्रुवारी. कॅलेंडरवरची ही एक साधी तारीख वाटू शकते, पण महाराष्ट्राच्या मातीसाठी हा दिवस एका अशा महामानवाच्या स्मृती जागवणारा आहे, ज्याने कुष्ठरोग्यांच्या आयुष्यातील अंधार दूर करून तिथे आनंदाचं 'नंदनवन' फुलवलं. आपण बोलतोय लाडक्या बाबांविषयी, म्हणजेच मुरलीधर देवीदास आमटे यांच्याबद्दल. मंडळी, तुम्हाला माहितीये का, बाबांचं कुटुंब तसं गर्भश्रीमंत होतं. वकिलीचं शिक्षण झालेला हा तरुण हवं असतं तर आरामात आयुष्य जगू शकला असता. पण एका पावसाळ्याच्या रात्री एका कुष्ठरोग्याला पाहून त्यांचं आयुष्यच बदललं. तिथून सुरू झाला एक असा प्रवास, ज्याने जगाला सेवेची नवी व्याख्या शिकवली. बाबांचं एक तत्व होतं, जे आजही आपल्याला कॉर्पोरेट जगात किंवा सोशल स्टार्टअप्समध्ये लागू पडतं - 'Charity destroys, work builds'. बाबा म्हणायचे, कुणाला तरी नुसती मदत किंवा भीक देणं म्हणजे त्याला लाचार करणं आहे. त्याऐवजी त्याला काम द्या, त्याला स्वाभिमान द्या. याच विचारातून वरोऱ्याच्या ओसाड रानात 'आनंदवन' उभं राहिलं. आज आपण 'इन्क्लुझिव्हिटी' आणि 'डिग्निटी' सारखे जड इंग्लिश शब्द वापरतो, पण बाबांनी हे दशकांपूर्वी कृतीतून करून दाखवलं होतं. ज्यांना समाजाने घराबाहेर काढलं, ज्यांच्या सावलीलाही लोक घाबरायचे, अशा हजारो हातांना बाबांनी विटा घडवायला, शेती करायला आणि स्वतःचं आयुष्य सन्मानाने जगायला शिकवलं. केवळ कुष्ठरोगच नाही, तर नर्मदा बचाव आंदोलन असो वा विस्थापित आदिवासींचे प्रश्न, बाबा नेहमीच अन्यायाविरुद्ध खंबीरपणे उभे राहिले. ९ फेब्रुवारी २००८ रोजी त्यांचं पार्थिव शांत झालं, पण त्यांनी दिलेला 'श्रम हीच शांती' हा मंत्र आजही तितकाच ताजा आहे. आपल्या महाराष्ट्रात अशा अनेक व्यक्ती होऊन गेल्या ज्यांनी जगाला दिशा दिली, पण बाबांचं वेगळेपण असं की त्यांनी माणसाला माणसाशी जोडलं. आजच्या या धावपळीच्या आणि सेल्फीच्या जगात आपण दुसऱ्याच्या दुःखात खरोखर सामील होतो का? की फक्त लांबून सहानुभूती दाखवून मोकळे होतो? बाबा आमटे यांची ही गोष्ट आपल्याला केवळ इतिहास म्हणून वाचायची नाहीये, तर ती आपल्या कृतीत उतरायला हवी. शेवटी, दुसऱ्याच्या डोळ्यातील अश्रू पुसणं हीच खरी माणुसकी नाही का?