मंडळी, इतिहासाच्या पानात काही गोष्टी इतक्या विचित्र असतात की त्यावर विश्वास ठेवावा की नाही, असा प्रश्न पडतो. पण कधीकधी ही 'अतिशयोक्ती' वाटणारी गोष्टच त्या काळाचं खरं प्रतिबिंब असते. आज आपण अशा एका राजाबद्दल बोलणार आहोत, ज्याच्या विलासीपणाच्या गोष्टी आजही लखनौच्या गल्लीबोळात ऐकायला मिळतात. तो राजा म्हणजे अवधचा शेवटचा नवाब, वाजिद अली शाह.
तारीख होती ११ फेब्रुवारी १८५६. आजच्याच दिवशी बरोबर १६८ वर्षांपूर्वी ब्रिटिशांनी अवध संस्थान खालसा केलं. आता तुम्ही म्हणाल, ब्रिटिशांनी तर खूप राज्यं गिळंकृत केली, यात नवीन काय? पण अवधचं जाणं हे केवळ एका राज्याचं जाणं नव्हतं, तर ते एका संस्कृतीच्या अस्ताची सुरुवात होती. आणि या अस्ताला कारणीभूत ठरली ती म्हणजे अतीव 'अय्याशी' आणि विलासी वृत्ती.
वाजिद अली शाह यांच्याबद्दल एक प्रसिद्ध गोष्ट सांगितली जाते. जेव्हा ब्रिटिश सैन्य राजवाड्यात घुसले, तेव्हा सगळे सेवेकरी जीव वाचवण्यासाठी पळून गेले. पण नवाब साहेब मात्र आपल्या मंचावर आरामात लोळत पडले होते. त्यांना पकडायला जेव्हा इंग्रज अधिकारी आले, तेव्हा त्यांनी विचारलं की, "सगळे पळाले, तुम्ही का नाही पळालात?" त्यावर नवाबांनी दिलेलं उत्तर म्हणजे भारतीय इतिहासातील सर्वात 'वियर्ड' उत्तरांपैकी एक असावं. ते म्हणाले, "अरे, मला जोडे घालणारा नोकरच पळून गेला, मग मी चालणार कसा आणि पळणार कसा?"
आता या गोष्टीत सत्य किती आणि मसाला किती, हा वादाचा विषय असू शकतो. पण या विधानातून त्या काळच्या राज्यकर्त्यांची मानसिकता स्पष्ट होते. ज्या राजाला स्वतःचे जोडे स्वतः घालता येत नव्हते, तो राजा ब्रिटिशांच्या कुटिल नीतीचा आणि आधुनिक शस्त्रास्त्रांचा सामना कसा करणार होता? खरं सांगायचं तर, वाजिद अली शाह हे वाईट माणूस नव्हते. ते उत्तम कवी होते, कथ्थक नर्तक होते आणि कलेचे भोक्ते होते. पण दुर्दैवाने ते 'राजा' होते आणि राजाचं पहिलं कर्तव्य कला जोपासणं नसून राज्याचं रक्षण करणं असतं.
लखनौची ती 'नवाबी' संस्कृती म्हणजे काय होती? जिथे दिवस उशिरा सुरू व्हायचा आणि रात्र गाणी, नाच आणि विलासात सरायची. शेकडो बायका, हजारो नोकर आणि अगणित गणिका यांच्या गराड्यात नवाब साहेब इतके गुंग होते की, बाहेरच्या जगात काय चाललंय याचं त्यांना भानच उरलं नव्हतं. ही फक्त एका राजाची गोष्ट नव्हती, तर 'यथा राजा तथा प्रजा' या उक्तीप्रमाणे संपूर्ण अवध याच रंगात रंगलेलं होतं.
याच पार्श्वभूमीवर मुन्शी प्रेमचंद यांची 'शतरंज के खिलाडी' ही कथा आणि त्यावर आधारित सत्यजित राय यांचा चित्रपट आठवतो का? त्यात दोन जहागीरदार आपल्या घराला आग लागलेली असताना किंवा बाहेरून शत्रू चालून आलेला असतानाही बुद्धिबळाच्या डावात इतके मग्न असतात की त्यांना कशाचंच सोयरसुतक नसतं. ही कथा म्हणजे त्या काळच्या भारतीय उच्चभ्रू समाजाचं मर्मभेदी चित्रण आहे. जेव्हा प्रशासन आळसात बुडतं, तेव्हा परकीय शक्तींना आयतं निमंत्रण मिळतं, हेच ब्रिटिशांनी ओळखलं होतं.
लॉर्ड डलहौसीने जेव्हा अवधवर कब्जा केला, तेव्हा त्याने कारण दिलं होतं 'गैरप्रशासन' (Misgovernance). ब्रिटिशांना हे राज्य हवंच होतं कारण अवध हे सुपीक होतं आणि तिथून त्यांना मोठा महसूल मिळणार होता. पण नवाब साहेबांनी त्यांना हे कारण स्वतःहून ताटात वाढून दिलं. राजकारण आणि रणनीतीपेक्षा जेव्हा करमणूक महत्त्वाची ठरायला लागते, तेव्हा राज्याची सूत्रं निसटायला वेळ लागत नाही, हेच यातून दिसतं.
पण मंडळी, या घटनेचा परिणाम फक्त एका नवाबाच्या गादी जाण्यापुरता मर्यादित नव्हता. अवध खालसा करणं ही ब्रिटिशांची सर्वात मोठी चूक ठरली, असंही अनेक इतिहासकार मानतात. का? कारण ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्यातले बहुतांश सैनिक हे अवधचे होते. आपल्या राजाचा असा अपमान झालेला पाहून आणि आपलं घर परकीयांच्या ताब्यात गेलेलं पाहून या सैनिकांच्या मनात असंतोषाची ठिणगी पडली.
खरं सांगायचं तर, १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमराची खरी बीजे याच घटनेत रोवली गेली होती. वाजिद अली शाह यांना जेव्हा कोलकात्याला नजरकैदेत हलवण्यात आलं, तेव्हा लखनौची जनता रडली होती. नवाब विलासी असले तरी ते लोकप्रिय होते. त्यांच्या जाण्याने केवळ एक गादी रिकामी झाली नाही, तर हजारो लोकांचा रोजगार गेला, कलावंतांचा आश्रय गेला आणि एक जुनी ओळख पुसली गेली.
आजच्या काळात जेव्हा आपण मागे वळून पाहतो, तेव्हा आपल्याला काय वाटतं? वाजिद अली शाह हे केवळ एक विलासी राजा होते की एका बदलत्या काळाचे बळी होते? कदाचित दोन्हीही. पण एक गोष्ट मात्र नक्की, जो समाज किंवा जो नेतृत्व करणारा माणूस वास्तवापासून डोळे झाकून केवळ उपभोगात मग्न राहतो, त्याचा शेवट असाच होतो. पायातले जोडे घालणारा पळाला म्हणून राज्य गमावणं, ही गोष्ट आजही आपल्याला एक मोठा धडा देऊन जाते.
आजच्या कॉर्पोरेट जगात किंवा राजकारणातही आपण पाहतो, जेव्हा एखादी संस्था किंवा नेतृत्व आपल्या मूळ कर्तव्यापेक्षा 'दिसण्यावर' आणि 'सोयी-सुविधांवर' जास्त खर्च करायला लागते, तेव्हा तिची अधोगती सुरू होते. वाजिद अली शाह यांचं उदाहरण हे केवळ इतिहासातलं एक पान नाही, तर तो एक इशारा आहे.
तुम्हाला काय वाटतं? वाजिद अली शाह यांनी जर थोडी जरी सावधगिरी बाळगली असती, तर १८५७ चा इतिहास वेगळा असता का? की ब्रिटिशांच्या सामर्थ्यापुढे त्यांचं टिकणं निव्वळ अशक्य होतं?
विचार करण्यासारखी गोष्ट आहे ना? शेवटी इतिहास हा फक्त तारखांचा नसतो, तो माणसांच्या स्वभावाचा आणि त्यांच्या चुकांचाही असतो. म्हणूनच आजही लखनौच्या इमामवाड्याच्या भिंती जणू विचारत असतात, "काय मंडळी, तुमचे जोडे तुम्ही स्वतः घालायला शिकलात ना?"
पुढच्या वेळी जेव्हा आपण एखाद्या सुखसोयीत इतके मग्न होऊ की आजूबाजूला काय चाललंय हे विसरू, तेव्हा एकदा वाजिद अली शाह यांची आठवण नक्की काढा. कारण विलास हा आनंदासाठी असावा, तो आपल्या पायातली बेडी बनता कामा नये. काय म्हणता? नाही का?
