तो 'दुसरा' पदुकोण: एका शर्टाची अदलाबदल, एक वचन आणि भारतीय सिनेमाचा 'गुरु' १९४६ सालचा तो एक दमट दिवस. मुंबईच्या 'प्रभात स्टुडिओ'मध्ये दोन तरुण मुलं आपापल्या कामात मग्न होती. एक जण अभिनयात नशीब आजमावत होता, तर दुसरा साहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून धडपडत होता. काम संपवून दोघंही घरी जायला निघाले, पण अचानक काहीतरी खटकलं.
दोघांनीही एकाच वेळी एकमेकांच्या शर्टाकडे बोट दाखवलं आणि जोरात हसायला लागले. झालं असं होतं की, धोब्याने चुकून दोघांचे कपडे एकमेकांना दिले होते. त्या शर्टांच्या अदलाबदलीतून एका अशा मैत्रीचा जन्म झाला, जिने पुढे भारतीय सिनेमाचा चेहरामोहरा बदलून टाकला.
गोष्ट अशी आहे की...**
त्या दिवशी त्या दोन तरुणांनी एकमेकांना एक वचन दिलं. नटाने सांगितलं, "मी जेव्हा कधी निर्माता होईन, तेव्हा तुला दिग्दर्शक म्हणून संधी देईन." आणि त्या मित्रानेही शब्द दिला, "मी जेव्हा पहिला सिनेमा दिग्दर्शित करेन, तेव्हा तूच माझा हिरो असशील."
दोघांनीही आपलं वचन पाळलं. १९५१ मध्ये 'बाजी' नावाचा सिनेमा आला. या सिनेमाने देव आनंद यांना सुपरस्टार बनवलं आणि जगाला एका महान दिग्दर्शकाची ओळख करून दिली. त्या दिग्दर्शकाचं नाव होतं— वसंत कुमार शिवशंकर पदुकोण. ज्यांना आज आपण 'गुरुदत्त' या नावाने ओळखतो.
दीपिका पदुकोण आणि गुरुदत्त?**
आज जेव्हा आपण 'पदुकोण' हे नाव ऐकतो, तेव्हा डोळ्यासमोर येते ती दीपिका पदुकोण. पण सिनेसृष्टीच्या इतिहासात गुरुदत्त हे त्याहूनही मोठं आणि दैदिप्यमान नाव होतं. गंमत म्हणजे, हे दोघंही एकाच 'चित्रापूर सारस्वत ब्राह्मण' समाजातील आहेत. गुरुदत्त यांनी पुढे आपलं आडनाव मागे सारलं, पण त्यांच्या कामाचा ठसा मात्र अजरामर झाला.
बघा काय होतं, गुरुदत्त हे केवळ दिग्दर्शक नव्हते, तर ते हिरे पारखणारे जव्हेरी होते. 'आर पार' सिनेमाच्या वेळी एका २७ वर्षांच्या तरुणाने त्यांना एक सीन सुधारण्यासाठी सल्ला दिला. गुरुदत्त यांना तो सल्ला इतका आवडला की त्यांनी अबरार अल्वी नावाच्या त्या तरुणाला थेट लेखक म्हणून साइन केलं. पुढे याच अबरार अल्वींनी 'प्यासा', 'कागज के फूल' आणि 'साहिब बीबी और गुलाम' सारख्या क्लासिक सिनेमांच्या कथा लिहिल्या.
कॅमेऱ्यामागचा जादूगार: व्ही. के. मूर्ती**
कल्पना करा, त्या काळच्या कृष्णधवल (Black & White) सिनेमात प्रकाशाचा खेळ कसा मांडला जात असेल? गुरुदत्त यांच्या प्रत्येक फ्रेममध्ये एक जादू असायची. ही जादू घडवणारे त्यांचे सर्वात विश्वासू साथीदार होते— व्ही. के. मूर्ती. 'बाजी'च्या सेटवर मूर्तींनी एक कठीण शॉट पहिल्याच टेक मध्ये ओलांडला आणि गुरुदत्त भारावून गेले.
'कागज के फूल' मधल्या 'वक्त ने किया क्या हसीन सितम' गाण्यात खिडकीतून येणारा तो प्रकाशाचा झोत आठवतोय? तो शॉट मूर्तींनी आरशांच्या मदतीने सूर्यप्रकाश परावर्तित करून घेतला होता. आजही फिल्म स्कूलमध्ये हा शॉट अभ्यासाला असतो. 'प्यासा'च्या शेवटी गुरुदत्त जेव्हा दरवाजासमोर उभे राहतात आणि मागे प्रकाशाचं वलय असतं, तो सीन म्हणजे भारतीय सिनेमातील एक सर्वोच्च क्षण मानला जातो.
२०२६ मध्ये आजही 'गुरु'ची मोहिनी!**
ऐका तर, आज मे २०२६ मध्ये आपण गुरुदत्त यांचं जन्मशताब्दी वर्ष साजरं करत आहोत. नुकतंच त्यांच्या 'प्यासा' आणि 'साहिब बीबी और गुलाम' यांसारख्या सिनेमांचं ४K रिस्टोरेशन (Restoration) करून ते पुन्हा थिएटर्समध्ये प्रदर्शित करण्यात आले आहेत. पुण्यातील 'पिफ' (PIFF) फिल्म फेस्टिव्हलमध्येही त्यांच्या सिनेमांना तरुण पिढीने तुफान प्रतिसाद दिला.
गुरुदत्त यांनी 'चौधवी का चाँद' या गाण्यातून पहिल्यांदा रंगांशी मैत्री केली. पण त्यांच्या आयुष्यात मात्र एक कायमचा उदासपणा होता. त्यांनी जे सिनेमे बनवले, ते त्यांच्या काळाच्या खूप पुढे होते. 'कागज के फूल' फ्लॉप झाला तेव्हा ते खचले होते, पण आज त्याच सिनेमाला जागतिक स्तरावर 'मास्टरपीस' मानलं जातं.
थांबा, अजून पुढे ऐका... गुरुदत्त यांच्या आयुष्याचा शेवट जरी दुर्दैवी असला, तरी त्यांनी मागे ठेवलेला वारसा आजही प्रत्येक दिग्दर्शकासाठी एक शाळा आहे. एका शर्टाच्या अदलाबदलीतून सुरू झालेला हा प्रवास 'पदुकोण' नावाच्या एका महान कलाकाराला अजरामर करून गेला.
एखाद्या कलाकाराचं मोठेपण कशात असतं? तो गेल्यानंतर १०० वर्षांनीही जेव्हा त्याची फिल्म ४K मध्ये बघायला गर्दी होते, तेव्हा समजावं की तो कलाकार खऱ्या अर्थाने 'गुरु' होता.
तुम्ही गुरुदत्त यांचा कोणता सिनेमा सर्वात आधी पाहिला होता?
