लहानपणी विहिरीवर पाणी भरायला किंवा ओढ्यावर खेळायला गेलात आणि अंधार पडायला आला, की घरातल्या आजीनं एक दम हमखास भरला असेल: "तिन्हीसांजेला पाण्याकडे जाऊ नको, आसरा धरतील!" आपण घाबरून घरी पळायचो, पण या आसरा नक्की आहेत तरी कोण, हे विचारायचं धाडस कधी झालं नाही.
तर, साती आसरा (सात आसरा) म्हणजे पाण्याच्या काठी राहतात असं मानल्या जाणाऱ्या सात जलदेवता. विहीर, तळं, ओढा किंवा नदीकाठी शेंदूर लावलेल्या सात शिळांच्या रूपात त्यांची पूजा होते.
तुमच्या आमच्या गावात साती आसरा किंवा सात आसरा हे देऊळ कुठे तरी दिसतेच दिसते. या देवळात इतर देवळांसारखा फारसा थाटमाट दिसत नाही. छोटेसे मंदीर आणि त्यात शेंदूरानी माखलेल्या सात शिळा - रेखीव मूर्ती वगैरे काहीच नसतं. पंचांगात पण या देवतांचा फारसा उल्लेख दिसत नाही. मग या सात/साती आसरा आल्या कुठून?
साती आसरा म्हणजे कोण?
थोडीशी चर्चा आणि चौकशी केल्यावर मिळालेली माहिती अशी: या सात आसरा म्हणजे सात अप्सरा. अप्सरा या शब्दाचा अपभ्रंश आसरा! आता पुढचा प्रश्न सात का? तर या अप्सरा म्हणजे जलदेवता आहेत आणि ज्या सात जलचरांच्या रुपातच असतात. जलाशयांचे रक्षण हेच त्यांचे काम! त्यामुळे तुम्हाला पाण्याच्या जागीच या अप्सरांचे मंदीर दिसेल. काही गावात तीन रस्ते जिथे एकत्र येतात तिथे पण या आसरांचे मंदीर दिसेल. पण सर्वसाधारणपणे जलाशयाच्या आसपासच सात आसरा हे देऊल दिसेल.
हे फक्त गावगप्पांमधलं उत्तर नाही बरं का. 'अप्सरा'चा अपभ्रंश 'आसरा' हे महाराष्ट्र ज्ञानकोशातही नोंदवलेलं आहे. आणि त्या एकट्या-दुकट्या कधीच नसतात, नेहमी सातच्या घोळक्यात; म्हणून 'साती आसरा'. काही भागांत त्यांना प्रेमानं 'माऊल्या' म्हणतात.
पुढच्या वेळी नदीकाठी अशा सात शिळा दिसल्या तर नीट बघा. देवदत्त पट्टनायक सांगतात की बऱ्याचदा सात सारख्या शिळांच्या शेजारी एक जरा वेगळी आठवी शिळा असते. तो असतो या सात बहिणींचा राखणदार भाऊ, म्हसोबा!
सात आसरांची नावे
आता वाचा या सात अप्सरांची नावं - मत्स्यी कूर्मी कर्कटी दर्दुरी जतुपी सोमपा मकरी!
मत्स्यी म्हणजे माशांच्या रुपात, कुर्मी म्हणजे कासवाच्या रुपात असा अर्थ लावला तर त्यांचे रुप तुमच्या लक्षात येईल. तरी पण एकदा रांगेत या नावांचा अर्थ वाचूनच घ्या.
- मत्स्यी: मासा
- कूर्मी: कासव
- कर्कटी: खेकडा
- दर्दुरी: बेडूक
- जतुपी: ?
- सोमपा: ?
- मकरी: मगर
जतुपी आणि सोमपा या दोन नावांचा अर्थ आम्हालाही मिळालेला नाही. आणि हो, ही यादी काही दगडावरची रेघ नाही. गावागावात आणि प्रांतानुसार आसरांची नावं बदलतात. गुजरातमध्ये अशाच जलदेवतांना 'शंखिणी' म्हणतात, तर पंजाबात 'जलपरी' किंवा 'जोगिनी'. कोकणात चौलच्या चंपावती, हिंगुळजा अशा सात बहिणींची परंपरा आहे, पण ती साती आसरांपेक्षा वेगळी मानली जाते.
आसरांच्या कथा: आजी उगाच घाबरवत नव्हती!
आजीची ती तंबी कुठून आली, याचा एक धागा चक्क सरकारी कागदपत्रांत सापडतो. जुन्या कुलाबा (आजचा रायगड) जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये आसरांचं वर्णन आहे: त्या सात असतात, प्रत्येकीच्या अंगावर वेगळ्या रंगाचं वस्त्र, त्या नद्या-तळ्यांच्या आसपास फिरतात, आणि ज्याला त्या 'धरतात' तो माणूस पाण्याकडे धावत सुटतो, अशी त्या काळी समजूत होती.
अमावास्या आणि पौर्णिमा हे म्हणे आसरांच्या संचाराचे दिवस. म्हणूनच अंधार पडल्यावर मुलांना पाण्याकडे जाऊ देऊ नये, असं जुनी माणसं सांगतात. आता कळलं ना, आजीचा दम कुठून आला ते?
आसरा कशा झाल्या, याबद्दलही एक हळवी लोककथा आहे. अविवाहित तरुणी किंवा बाळंतपणात गेलेल्या स्त्रिया आसरा होतात, असं मानलं जातं. पट्टनायक आणखी एक गोष्ट सांगतात: एका राजानं नदीचा प्रवाह वळवायचा प्रयत्न केला, तेव्हा संतापलेल्या देवींनी त्याचा तळच वाहून नेला. त्यामुळेच आसरांचं नातं पाण्याइतकंच बाळंतपणाशी आणि लहान मुलांच्या रक्षणाशी जोडलं गेलं.
आणखी मागे गेलं तर आसरांचा संबंध सप्तमातृकांशी जोडला जातो. वेरूळच्या लेण्यांमध्ये सप्तमातृकांची शिल्पं आजही पाहायला मिळतात.
साती आसरांची पूजा कधी आणि कशी करतात?
इथे ना भटजी, ना मोठा थाट. सात शिळांना शेंदूर आणि हळद-कुंकू लावलं की झाली पूजा. पण मागणं मात्र मोठं असतं! विहिरीचं पाणी आटू नये, पीक भरघोस यावं, पिकावर रोग पडू नये म्हणून गावकरी आसरांना साकडं घालतात आणि अमावास्येला नारळ फोडतात. काही गावांत गाय-म्हैस व्याली की पहिल्या तीन दिवसांचं दूध आधी आसरांना जातं. मूल होत नसेल किंवा बाळ आजारी असेल, तर आई थेट आसरांना नवस बोलते.
महाराष्ट्रातील प्रमुख ठिकाणे
आसरांचं ठाणं जवळपास प्रत्येक गावात पाण्याजवळ असतंच, पण काही ठिकाणी त्यांची मोठी यात्रा भरते. मराठी विकिपीडियातील नोंदीनुसार जालना जिल्ह्यातल्या जाफ्राबाद तालुक्यात मेरखेडा–साखळडोह इथे जीवरेखा नदीत दर मंगळवारी आणि शुक्रवारी आसरांची यात्रा भरते, आणि मूलबाळ नसलेले भाविक इथे नवस करतात. तुमच्या गावात आसरांची जत्रा भरते का? नक्की कळवा.
अशाच आपल्या मातीतल्या परंपरांबद्दल वाचा: विदर्भातली भुलाबाई आणि भुलोजीची परंपरा आणि खानदेशातला कानबाईचा रोट.
प्रश्नोत्तरे
साती आसरा म्हणजे काय?
थोडक्यात सांगायचं तर पाण्याच्या काठी राहणाऱ्या सात जलदेवता. 'आसरा' हा शब्द 'अप्सरा'वरून आला, असं मानलं जातं.
साती आसरांची नावे कोणती?
सगळ्यात जास्त ऐकू येणारी यादी: मत्स्यी, कूर्मी, कर्कटी, दर्दुरी, जतुपी, सोमपा आणि मकरी. पण तुमच्या गावात ती वेगळी असू शकते, कारण नावं गावागावात बदलतात.
साती आसरांची पूजा का करतात?
विहिरीला पाणी राहावं, शेत पिकावं आणि घरातली लहान मुलं सुखरूप राहावीत म्हणून. पूजा अगदी साधी: शेंदूर, हळद-कुंकू आणि अमावास्येला एक नारळ.
तुमच्याकडे आणखी काही माहिती असेल तर कमेंट बॉक्समध्ये शेअर करा. आजीकडून ऐकलेली आसरांची एखादी गोष्ट असेल तर तीही सांगा!
