शिवाजी महाराजांचा पाळणा: संपूर्ण गीत (lyrics) आणि शब्दार्थ

शिवजयंती जवळ आली की घराघरात एकच शोध सुरू होतो: शिवाजी महाराजांचा पाळणा पूर्ण कुठे मिळेल? घ्या, सोळाच्या सोळा कडवी खाली दिली आहेत!

मंडळी, आपल्याकडे मौखिक साहित्याची परंपरा मोठी आहे. म्हणजे जेव्हा लोकांना लिहितावाचता येत नव्हतं, तेव्हा त्यांनी पाठ करुन, आपल्या पुढच्या पिढीला शिकवून हे सारं साहित्य सतत ताजंतवानं ठेवलं. यात मग ओव्या,गौळणी, गाणी, पाळणे असं बरंच काही आलंच. जन्माचा सोहळा हा आनंदाचा सण. त्यात महापुरुषांचा जन्म म्हणजे दुधात साखर. या लोकांचा जन्मसोहळा आपण अजूनही मोठ्या उत्साहात साजरा करतो. त्यासाठी आपल्या आधीच्या पिढ्यांनी पाळणेसुद्धा लिहून ठेवलेत. देवांचे पाळणे तर आहेतच आणि शिवरायांसारख्या महापुरुषांचेही पाळणे आहेत. फक्त अडचण इतकीच आहे की ते नक्की कुणी लिहिले असतील याची माहिती काही सापडत नाही. अर्थात शिवाजी महाराजांचा पाळणा बराच अलिकडचा असावा कारण त्यात फोटो काढण्याचा संदर्भ दिला आहे.

तर आज शिवजयंतीच्या मुहुर्तावर आम्ही घेऊन आलो आहोत शिवरायांच्या जन्माचा पाळणा. यातले काही शब्द तुम्हांला महित नसतील, म्हणून त्यांचा अर्थ शेवटी दिला आहे. हेतू हा की, वाचताना एकसलग वाचता यावे आणि रसभंग होऊ नये.

शिवाजी महाराजांचा पाळणा: संपूर्ण गीत

शिवाजी पहिल्या दिवशी राजदरबारी, आला जन्माला असा खेतरी |
बाळ शिवाजी पहिल्या अवतारी, जो बाळा जो जो रे जो ||

दुसऱ्या दिवशी चला मंदिरी, केली आरास नानापरी |
न्हाऊ घालती दासी सुंदरी, जो बाळा जो जो रे जो ||

तिसऱ्या दिवशी वाजवली घंटा, साऱ्या नगरीमध्ये आनंद मोठा |
उठा बायांनो सुंठवडा वाटा, जो बाळा जो जो रे जो ||

चवथ्या दिवशी केला शृंगार, आले तानाजी मामा शेलार |
असा शिवाजीस शोभे सरदार, जो बाळा जो जो रे जो ||

पाचव्या दिवशी पाचवी केली, धन्य अंबिका धावून आली |
जयप्राप्ती राजाला दिली, जो बाळा जो जो रे जो ||

सहाव्या दिवशी लावून लळा, कानी कुंडल मोत्यांच्या माळा |
गंध केशरी कपाळी टिळा, जो बाळा जो जो रे जो ||

सातव्या दिवशी सातवी करा, जिजाऊच्या पोटी जन्मला हिरा |
त्याच्या टोपीला मोत्यांचा तुरा, जो बाळा जो जो रे जो ||

आठव्या दिवशी आनंद मोठा, आले सेनापती तानाजी उठा |
हाती तलवार फिरवितो पट्टा, जो बाळा जो जो रे जो ||

नवव्या दिवशी नवरत्न हिरा, जशा मोत्याने गुंफिल्या तारा |
त्याच्या स्वरूपाचा प्रकाश सारा, जो बाळा जो जो रे जो ||

दहाव्या दिवशी करून शीन, निळ्या घोड्यावर रेशमी जीन |
फोटो काढावा वरती बसून, जो बाळा जो जो रे जो ||

अकराव्या दिवशी अकरावा रंग, पाहुनी सेना बाळाला दंग |
पाची हत्यारे राजाच्या संगं, जो बाळा जो जो रे जो ||

बाराव्या दिवशी बोलवा माळी, केली असं लावून केळी |
नाव शिवाजी ऐका मंडळी, जो बाळा जो जो रे जो ||

तेराव्या दिवशी चला मंदिरी, पाळणा बांधून रेशमी दोरी |
गाणे गाऊनी हलवी सुंदरी, जो बाळा जो जो रे जो ||

चौदाव्या दिवशी लावूनी ध्वजा, शहाजीराजांनी जमविल्या फौजा |
बाळ शिवाजी दख्खनचा राजा, जो बाळा जो जो रे जो ||

पंधराव्या दिवशी नौबत वाजे, बाळ अंबारी करुनी साजे |
संगे सेनापती लष्करी फौजे, जो बाळा जो जो रे जो ||

सोळाव्या दिवशी सोहळा केला, रामदासासंगे विद्या बोलला |
धन्य शिवाजीचा पाळणा गायला, जो बाळा जो जो रे जो ||

कठीण शब्दांचे अर्थ

• खेतरी – क्षत्रिय
• शीन – शृंगार
• आरास – सजावट
• सुंठवडा – सुंठ, साखर, खोबरं घालून केलेला प्रसाद; जन्मसोहळ्यात (उदा. रामनवमी, गोकुळाष्टमी) वाटला जातो
• पाचवी – बाळाच्या जन्मानंतर पाचव्या दिवशी केला जाणारा विधी
• जीन – घोड्यावरचे खोगीर
• नौबत – मोठा नगारा
• अंबारी – हत्तीवरचे आसन
• दख्खन – दक्षिण भारत (डेक्कन)

हा पाळणा कधी आणि कसा म्हणतात?

शिवजयंतीला पाळण्यात बाळ शिवबांची मूर्ती ठेवायची, फुलांनी सजवायचं आणि हा पाळणा म्हणत झोका द्यायचा. घरी बारसं असेल तेव्हाही आज्या-मावश्या हाच पाळणा गातात. रोजचं एक कडवं, म्हणजे सोळा दिवसांची गोष्ट, आणि प्रत्येक कडव्यानंतर तो गोड धृपद: "जो बाळा जो जो रे जो".

प्रिंट काढून ठेवायचा असेल तर खालची दोन चित्रं तुमच्यासाठीच आहेत.