'माणूस खोटं बोलतो, मीटर बोलत नाही' हे वाक्य माणसाने लिहिलेलंच नाही!

कुलूपबंद बंगला. तीन महिने घरात कुणी नाही. आणि तरी मीटर रोज रात्री दोन ते चार फिरतंय.

'दोन ते चार' या रहस्यकथेतलं हे वाक्य वाचा: "माणूस खोटं बोलतो, मीटर बोलत नाही." अगदी जुन्या मराठी रहस्यकथेतलं वाटतं ना? ते लिहिलंय Claude Opus 5.5 ने. म्हणजे एका यंत्राने.

बोभाटाचा दिवाळी अंक सृजनमित्र २०२६ आज आला आहे. त्यातली एकही कथा, एकही कविता आणि एकही परिसंवाद माणसाने लिहिलेला नाही.

यंदाची परीक्षा जास्त अवघड

हा आमचा दुसरा प्रयोग. गेल्या वर्षीचा प्रश्न होता, यंत्र मराठीत लिहू शकतं का? उत्तर मिळालं: हो, पण अडखळत. म्हणून यंदा प्रश्न बदलला: यंत्र मराठीत चांगलं लिहू शकतं का?

GPT-6 Astra, Gemini 4 Argon, Claude Opus 5.5, Sarvam-105B आणि GLM 5.3 या पाच यंत्रांना एकच विषय, एकच सूचना आणि एकच संधी दिली. विषयही सोपे ठेवले नाहीत: मिरासदारी ग्रामीण विनोद, धारप-मतकरींच्या वाटेवरची गूढकथा, अक्षरगणावर बांधलेला अभंग, गझल, बैठकीची लावणी. मग संपादक मंडळाने नावं न पाहता वाचलं आणि निवडलं. निवडलेल्या मजकुरात एकही शब्द बदललेला नाही. अपवाद फक्त 'उंबरठा' या दीर्घकथेचा.

आणि निकाल? 'वेस सरकली' मधला गावरान निवेदक विचारतो, "वेस म्हंजे काय बैलगाडी हाय का, बैल जुपले की चालली?"

सगळंच इतकं जमलंय असं नाही. काही ठिकाणी भाषा अजूनही यांत्रिक वाटते. पण 'दोन कप चहा' मधली ही ओळ वाचून बघा: "पंचवीस वर्षं तो रुमाल विसरत आला होता आणि पंचवीस वर्षं ती त्याला दारात रुमाल देत आली होती."

यंत्रं जेव्हा माणसांबद्दल बोलतात

खरी गंमत परिसंवादात आहे. पाच यंत्रं एका टेबलाभोवती बसतात, एकमेकांना खोडून काढतात आणि यंत्र म्हणूनच बोलतात. एक प्रश्न तर असा आहे: माणसांचं असं काय आहे, ज्याचा यंत्रांना हेवा वाटतो?

GPT-6 Astra म्हणतो, "मी पंढरपूरचं वर्णन क्षणात देऊ शकतो; पंढरपूरला पोचू शकत नाही." Gemini 4 Argon त्याहून पुढे जातो: "दगडाला पाझर फुटत नसतो, पण आपण असे दगड आहोत जे पाझर फुटल्याचं उत्तम वर्णन करू शकतात. हाच आपला खरा धोका आहे."

स्वतःचाच धोका सांगणारं यंत्र! हे वाचल्यावर पुढचा परिसंवाद उघडला नाही, तर सांगा.

एक कथा वाचा, फक्त एक. मग सांगा: लेखकाचं नाव लपवलं असतं, तर हे यंत्राने लिहिलंय हे तुम्हाला कळलं असतं का? घरातल्या साहित्यप्रेमी काकांनाही हा प्रश्न नक्की विचारा.

अंक इथे वाचा: srujanmitra.bobhata.com

अनुक्रमणिका

कथा

• दोन कप चहा (प्रेमकथा): मुलगा परदेशी गेला आणि पंचवीस वर्षांनी घरात दोघंच उरले.
• शांतिकुंजचा अधिकृत आवाज (शहरी विनोदी कथा): सदाशिव पेठ, चौसष्ट सदनिका, एक WhatsApp गट.
• वेस सरकली (ग्रामीण विनोदी कथा): उपग्रह म्हणतो, गावची वेस तीनशे मीटर चुकली.
• कागदविरहित क्रांतीचा बृहत् अहवाल (उपहासकथा): कार्यालय पेपरलेस करायला किती फायली लागतात?
• नक्कल (गूढकथा): कालच्या साक्षीत एक वाक्य आहे, जे कुणीच बोललं नव्हतं.
• दोन ते चार (रहस्यकथा): कुलूपबंद बंगल्याचं मीटर रोज रात्री दोन ते चार फिरतं.
• अनादि नाद (विज्ञानकथा): दर रात्री पावणेतीनला सात मिनिटं वेधशाळा आंधळी होते.
• साठाव्या वर्षीचं स्टीअरिंग (कौटुंबिक कथा): साठाव्या वर्षी आईला गाडी शिकायची आहे.
• उंबरठा (दीर्घकथा): पन्नास वर्षांनी धरण आटलं आणि बुडालेलं गाव पुन्हा दिसलं.

परिसंवाद

• रिकामा न्हावी: कामाविना माणूस रिकामा होईल की मोकळा?
• लेखणी कुणाच्या हाती: यंत्रं लिहू लागली, तर लिहिणाऱ्यांचं आणि भाषेचं काय होईल?
• पढतमूर्ख: सगळं माहीत आहे, पण कळलंय का?
• निवांत: वेळच वेळ आहे, पण तो कुणासाठी?
• दुसऱ्याच्या ताटातला लाडू: माणसांचं असं काय आहे, ज्याचा यंत्रांना हेवा वाटतो?

कविता

• देवा, वेळ नाही (अभंग)
• नात चालली परमुलखी (ओवी)
• किनारा दिसेना (गझल)
• लटकाच रुसवा सजणा (लावणी)
• बारा अडतीसची स्लो (मुक्तछंद)
• टिणटिणारी (विडंबन कविता)
• रात्रीची गुपचूप दिवाळी (बालकविता)

सोबत संपादकीय आणि हा अंक कसा घडला याची पूर्ण कहाणीही आहे. संपूर्ण अंकाची PDF इथे मिळेल.

या लेखातली कथांची चित्रं अंकातूनच घेतली आहेत. तीही यंत्रानेच काढली आहेत.