प्रदूषण वाढलं की दमा किंवा श्वसनाचा जुना त्रास असलेल्यांनी रोज आपल्या भागाचा AQI पाहून दिवसाचं नियोजन करावं आणि AQI 200 च्या वर गेल्यावर सकाळी व उशिरा संध्याकाळी बाहेरचा व्यायाम टाळावा. डॉक्टरांनी दिलेली औषधं कायम सोबत ठेवावीत, बाहेर जावंच लागलं तर नीट बसणारा N95 मास्क वापरावा आणि त्रास वाढला तर लगेच डॉक्टरांकडे जावं.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मते हवेचं प्रदूषण दम्याचा महत्त्वाचा धोकाघटक आहे: त्यामुळे नवे रुग्ण होतात आणि आधीचा दमा बिघडतो. हवेतले PM2.5 आणि PM10 कण फुफ्फुसात खोलवर जातात; PM2.5 तर रक्तातही पोहोचू शकतात.
कोणत्या AQI ला काळजी घ्यायला हवी?
केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) आरोग्य सूचनेनुसार AQI 101 ते 200 ('मध्यम') असतानाच दमा, फुफ्फुसाचे आजार आणि हृदयविकार असलेल्यांना श्वास घ्यायला त्रास होऊ शकतो. 201 ते 300 ('वाईट') मध्ये बहुतेक लोकांना दीर्घ संपर्काने त्रास होतो, तर 401 ते 500 ('गंभीर') मध्ये निरोगी लोकांवरही परिणाम होतो. २५ ऑक्टोबरच्या CPCB बुलेटिनमध्ये मुंबई (124), पुणे (131) आणि दिल्ली (153) तिन्ही शहरं 'मध्यम' गटात होती. म्हणजे निरोगी लोकांसाठी ठीक वाटणारी हवा दम्याच्या रुग्णांसाठी त्रासदायक ठरू शकते.
सकाळी फिरायला किंवा व्यायामाला जावं का?
AQI 200 च्या वर असेल तर सकाळी आणि उशिरा संध्याकाळी फिरणं, धावणं किंवा जोराचा व्यायाम टाळा, असा आरोग्य मंत्रालयाचा सल्ला आहे. अशा दिवशी गर्दीचे रस्ते, बांधकाम सुरू असलेल्या जागा आणि कारखान्यांचा परिसर टाळा. वाहतुकीच्या रस्त्याजवळ व्यायाम करू नका.
घराच्या खिडक्या उघडाव्यात का?
AQI 200 च्या वर असताना सकाळी आणि उशिरा संध्याकाळी बाहेरची दारं-खिडक्या बंद ठेवा. खोली हवेशीर करायची असेल तर ती दुपारी १२ ते ४ च्या दरम्यान करा. गाडीने जाताना काचा बंद ठेवा आणि AC 're-circulate' मोडवर ठेवा.
कोणता मास्क उपयोगी आहे?
चेहऱ्यावर नीट बसणारा N95 किंवा N99 मास्क उपयोगी ठरू शकतो, विशेषतः कमी वेळ बाहेर असताना. कागदी मास्क, रुमाल, स्कार्फ किंवा कापडी मास्क बारीक कणांपासून संरक्षण देत नाहीत. मास्क वापरण्याच्या सूचना पाळा आणि तो वेळेवर बदला.
घरात काय टाळावं?
बंद खोलीत डासांची कॉइल किंवा अगरबत्ती जाळू नका. घरात कुणालाही धूम्रपान करू देऊ नका आणि लाकूड, कोळसा, रॉकेल जाळणं टाळा. स्वयंपाकघर हवेशीर ठेवा, रूम फ्रेशनर टाळा आणि झाडू मारण्याऐवजी ओल्या फडक्याने फरशी पुसा. व्हॅक्यूम क्लीनर वापरत असाल तर तो HEPA फिल्टरवाला असावा.
एअर प्युरिफायर उपयोगी आहे का?
हवा खूप खराब असताना एअर प्युरिफायर उपयोगी ठरू शकतो, पण तो खोलीच्या आकाराला पुरेसा असावा आणि त्याचे फिल्टर वेळेवर बदलावेत. ओझोन तयार करणारे प्युरिफायर घेऊ नका, कारण ते घरातलं प्रदूषण उलट वाढवतात.
औषधं आणि इन्हेलरबद्दल काय लक्षात ठेवावं?
डॉक्टरांनी दिलेली औषधं आणि इन्हेलर बाहेर जाताना नेहमी सोबत ठेवा आणि स्वतःहून औषधं बदलू किंवा बंद करू नका. दम्याच्या आंतरराष्ट्रीय मार्गदर्शक संस्थेनुसार (GINA) प्रत्येक रुग्णाकडे डॉक्टरांनी लिहून दिलेला 'अ‍ॅक्शन प्लॅन' असावा: त्रास वाढला तर काय करायचं आणि कधी मदत घ्यायची हे त्यात लिहिलेलं असतं. इन्हेलर योग्य पद्धतीने घेतोय का, हे डॉक्टरांकडून तपासून घ्या.
कोणाला जास्त धोका आहे?
दमा, COPD किंवा हृदयविकार असलेले, लहान मुलं, गर्भवती महिला आणि वृद्ध यांना प्रदूषणाचा जास्त त्रास होतो. वाहतूक पोलीस, सफाई कर्मचारी यांसारखे दिवसभर बाहेर काम करणारेही जास्त धोक्यात असतात.
डॉक्टरांकडे कधी जायचं?
• धाप लागणे, खोकला, घरघर (wheezing), छातीत घट्टपणा किंवा दुखणे जाणवले तर हालचाल थांबवा आणि लगेच डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
• चक्कर येणे, डोळे लाल होणे किंवा सतत पाणी येणे असा त्रास होत असेल तर जवळच्या डॉक्टरांकडे जा.
• नेहमीची औषधं घेऊनही त्रास कमी होत नसेल किंवा झपाट्याने वाढत असेल तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.
• रुग्णाला पूर्ण वाक्य बोलता येत नसेल, गुंगी येत असेल किंवा तो गोंधळलेला वाटत असेल तर उशीर न करता रुग्णालयात न्या.
हा लेख सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. आपल्या आजारानुसार औषधं आणि काळजी आपल्या डॉक्टरांकडूनच ठरवून घ्या.
संदर्भ
- WHO: Asthma fact sheet
- WHO: Global air quality guidelines (22 सप्टेंबर 2021)
- आरोग्य मंत्रालय, NCDC: Health Advisory on Air Pollution (NPCCHH)
- CPCB: दैनिक AQI बुलेटिन, २५ ऑक्टोबर २०२६ (AQI आरोग्य सूचना)
- GINA Pocket Guide 2023
अद्ययावत: २६ ऑक्टोबर २०२६
तपासणी: बोभाटा संपादकीय टीम
