AQI (Air Quality Index) म्हणजे हवेची गुणवत्ता सांगणारा ० ते ५०० मधला एक आकडा: तो जितका जास्त, तितकी हवा आरोग्यासाठी वाईट. PM2.5 आणि PM10 हे हवेत तरंगणारे अतिशय बारीक कण आहेत (अनुक्रमे २.५ आणि १० मायक्रोमीटरपेक्षा लहान), आणि भारतातल्या बहुतेक शहरांचा AQI बहुधा याच कणांमुळे वाढतो.
AQI कोण ठरवतं आणि कसा मोजला जातो?
भारतात केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (CPCB) हा राष्ट्रीय AQI जाहीर करतं. त्यात आठ प्रदूषकांचा विचार होतो: PM10, PM2.5, नायट्रोजन डायऑक्साइड (NO2), सल्फर डायऑक्साइड (SO2), कार्बन मोनॉक्साइड (CO), ओझोन (O3), अमोनिया (NH3) आणि शिसं (Pb).
प्रत्येक प्रदूषकाचा वेगळा 'उप-निर्देशांक' काढला जातो आणि त्यातला सर्वात वाईट आकडा हाच त्या ठिकाणचा AQI ठरतो. AQI काढण्यासाठी किमान तीन प्रदूषकांची माहिती लागते आणि त्यात PM2.5 किंवा PM10 पैकी एक असणं आवश्यक आहे.
PM2.5 म्हणजे काय?
PM म्हणजे Particulate Matter, म्हणजे हवेत तरंगणारे सूक्ष्म कण. PM2.5 म्हणजे २.५ मायक्रोमीटर किंवा त्याहून लहान व्यासाचे कण. अमेरिकेच्या पर्यावरण संरक्षण संस्थेनुसार (US EPA) माणसाचा एक केस साधारण ७० मायक्रोमीटर जाड असतो, म्हणजे सर्वात मोठ्या PM2.5 कणापेक्षा सुमारे ३० पट जाड.
असे कण डोळ्यांना दिसत नाहीत. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार (WHO) ते फुफ्फुसात खोलवर जातात आणि रक्तप्रवाहातही पोहोचू शकतात. वाहनांचा धूर, कारखाने, लाकूड-कचरा जाळणं यातून हे कण येतात; बरेचसे कण हवेतल्या वायूंच्या रासायनिक प्रक्रियेतूनही तयार होतात.
PM10 म्हणजे काय?
PM10 म्हणजे १० मायक्रोमीटर किंवा त्याहून लहान कण. यात PM2.5 कणही येतात, शिवाय रस्त्यावरची धूळ, बांधकामाची धूळ, माती यांसारखे थोडे मोठे कणही येतात. WHO नुसार PM10 कणही फुफ्फुसात खोलवर जाऊ शकतात.
AQI चे सहा गट कोणते?
CPCB ने AQI चे सहा गट ठरवले आहेत. प्रत्येक गटासोबत आरोग्यावरच्या संभाव्य परिणामाची सूचनाही दिली जाते:
| AQI | गट | आरोग्यावर संभाव्य परिणाम (CPCB) |
|---|---|---|
| 0-50 | चांगला (Good) | अगदी कमी परिणाम |
| 51-100 | समाधानकारक (Satisfactory) | संवेदनशील लोकांना श्वास घेताना थोडा त्रास |
| 101-200 | मध्यम (Moderate) | फुफ्फुसाचे आजार, दमा, हृदयविकार असलेल्यांना श्वास घेताना त्रास |
| 201-300 | वाईट (Poor) | दीर्घ काळ संपर्कात राहिल्यास बहुतेकांना त्रास |
| 301-400 | अतिशय वाईट (Very Poor) | दीर्घ संपर्काने श्वसनाचे आजार |
| 401-500 | गंभीर (Severe) | निरोगी लोकांवरही परिणाम; आजारी लोकांवर गंभीर परिणाम |
कोणत्या प्रमाणात PM2.5 आणि PM10 कोणत्या गटात येतात?
CPCB च्या राष्ट्रीय AQI अहवालानुसार २४ तासांच्या सरासरीवर (मायक्रोग्रॅम प्रति घनमीटर) हे टप्पे असे आहेत:
| AQI गट | PM2.5 (२४ तास) | PM10 (२४ तास) |
|---|---|---|
| चांगला | 0-30 | 0-50 |
| समाधानकारक | 31-60 | 51-100 |
| मध्यम | 61-90 | 101-250 |
| वाईट | 91-120 | 251-350 |
| अतिशय वाईट | 121-250 | 351-430 |
| गंभीर | 250 पेक्षा जास्त | 430 पेक्षा जास्त |
म्हणजे PM2.5 चं प्रमाण ६१ च्या वर गेलं की हवा 'मध्यम' गटात जाते, आणि त्यात दम्याच्या रुग्णांना त्रास सुरू होऊ शकतो.
आपल्या शहराचा AQI कुठे पाहायचा?
CPCB रोज दुपारी ४ वाजता देशभरातल्या शहरांचं AQI बुलेटिन प्रसिद्ध करतं. उदाहरणार्थ २५ ऑक्टोबर २०२६ च्या बुलेटिनमध्ये (मागील २४ तासांची सरासरी) मुंबईचा AQI 124, पुण्याचा 131, नागपूरचा 114 आणि नाशिकचा 90 होता. शहरात अनेक केंद्रं असतील तर बुलेटिनमध्ये त्यांची सरासरी दिली जाते, त्यामुळे तुमच्या भागातली हवा त्यापेक्षा वेगळी असू शकते.
AQI वाढल्यावर काय करावं?
आरोग्य मंत्रालयाच्या सल्ल्यानुसार AQI 200 च्या वर गेल्यावर सकाळी आणि उशिरा संध्याकाळी बाहेर व्यायाम टाळा आणि त्या वेळी दारं-खिडक्या बंद ठेवा. बाहेर जावं लागलं तर चेहऱ्यावर नीट बसणारा N95 किंवा N99 मास्क वापरा; कापडी मास्क किंवा रुमाल बारीक कणांपासून वाचवत नाहीत. एअर प्युरिफायर वापरायचा असेल तर ओझोन तयार न करणारा निवडा. मुलं, वृद्ध, गर्भवती महिला आणि दमा-हृदयविकार असलेल्यांनी जास्त काळजी घ्यावी.
संदर्भ
- CPCB: National Air Quality Index (राष्ट्रीय AQI अहवाल)
- CPCB: दैनिक AQI बुलेटिन, २५ ऑक्टोबर २०२६
- WHO: Global air quality guidelines (२२ सप्टेंबर २०२१)
- US EPA: Particulate Matter (PM) Basics
- आरोग्य मंत्रालय, NCDC: Health Advisory on Air Pollution (NPCCHH)
अद्ययावत: २६ ऑक्टोबर २०२६
तपासणी: बोभाटा संपादकीय टीम
