फटाक्याने भाजलं तर भाजलेला भाग लगेच साध्या, थंड वाहत्या पाण्याखाली सुमारे २० मिनिटं धरा, आणि त्यावर बर्फ, टूथपेस्ट, तेल किंवा कोणताही घरगुती लेप लावू नका. डोळ्यात ठिणगी गेली किंवा डोळ्याला इजा झाली तर डोळा चोळू नका, त्यात काही औषध टाकू नका आणि लगेच डॉक्टरांकडे, शक्य तर नेत्रतज्ज्ञांकडे जा.
खाली दिलेली माहिती जागतिक आरोग्य संघटना (WHO), ब्रिटनची राष्ट्रीय आरोग्य सेवा (NHS) आणि अमेरिकन ॲकॅडमी ऑफ ऑफ्थॅल्मॉलॉजी यांच्या प्रथमोपचार मार्गदर्शनावर आधारित आहे. हा सर्वसाधारण प्रथमोपचार आहे, डॉक्टरांच्या उपचारांना पर्याय नाही.
भाजल्यावर सगळ्यात आधी काय करायचं?
आधी जळणारी वस्तू किंवा फटाका दूर करा आणि कपड्याला आग लागली असेल तर ती विझवा. भाजलेल्या भागाजवळच्या अंगठ्या, बांगड्या, घड्याळ किंवा कपडे लगेच काढा, कारण नंतर तिथे सूज येऊ शकते. मात्र त्वचेला चिकटलेलं कापड ओढून काढू नका.
थंड पाणी किती वेळ?
भाजलेला भाग थंड वाहत्या पाण्याखाली सुमारे २० मिनिटं धरा. नळ जवळ नसेल तर बाटलीतलं थंड पाणी किंवा ओला स्वच्छ टॉवेल वापरा. फक्त भाजलेला भाग थंड करायचा आहे, संपूर्ण अंग नाही. लहान मुलं, वृद्ध आणि मोठा भाग भाजलेल्या व्यक्तीला उबदार ठेवा.
टूथपेस्ट, बर्फ किंवा तेल लावावं का?
नाही. WHO च्या मार्गदर्शनानुसार भाजलेल्या जागी बर्फ, तेल, लोणी, टूथपेस्ट, पारंपरिक लेप किंवा इतर घरगुती पदार्थ लावू नयेत. NHS सुद्धा क्रीम, तेल किंवा लोणी लावू नका असं सांगते. थंड पाणी हाच पहिला उपाय आहे.
फोड आला तर तो फोडावा का?
नाही, फोड मुद्दाम फोडू नका. थंड केल्यानंतर भाजलेला भाग स्वच्छ, न चिकटणाऱ्या ड्रेसिंगने किंवा कापडाने सैलसर झाका. NHS नुसार प्लास्टिकची क्लिंग फिल्म सैलसर ठेवता येते, पण ती भोवती गुंडाळू नका.
डोळ्यात ठिणगी किंवा कण गेला तर?
डोळा मिचकावा आणि स्वच्छ वाहत्या पाण्याने किंवा सलाईनने डोळा धुवा. कण निघाला नाही, किंवा निघाल्यानंतरही डोळ्यात काहीतरी खुपत असल्यासारखं वाटत असेल तर लवकरात लवकर डॉक्टरांकडे जा. डोळ्यात रसायन किंवा फटाक्याची दारू उडाली असेल तर लगेच भरपूर स्वच्छ पाण्याने डोळा धुवा आणि तातडीने उपचारासाठी जा.
डोळा चोळावा का?
नाही. डोळा चोळू नका आणि त्यावर दाबही देऊ नका. डोळ्याला कापलं असेल किंवा काही रुतून बसलं असेल तर ते पाण्याने धुवू नका आणि स्वतः काढायचा प्रयत्न करू नका. कागदी कपाचा तळाचा भाग डोळ्याभोवतीच्या हाडांवर टेप लावून ठेवा, तो डोळ्यावर दाबू नका, आणि तसंच रुग्णालयात जा.
डोळ्यात आयड्रॉप किंवा मलम घालावं का?
नाही. इजा झालेल्या डोळ्यात कोणतंही मलम, औषध किंवा दुकानातून आणलेले आयड्रॉप्स घालू नका, त्याने वेदना किंवा इजा वाढू शकते. धूळ किंवा अगदी लहान ओरखडा सोडला तर डोळ्याची प्रत्येक इजा गंभीर मानून डॉक्टरांना दाखवा. हलका फटका बसला तरी डोळ्याला मोठी इजा होऊ शकते.
डॉक्टरांकडे कधी जायचं?
लगेच रुग्णालयात किंवा डॉक्टरांकडे जा, जर:
- भाजलेली जखम खोल असेल किंवा मोठ्या भागावर असेल
- चेहरा, हात, पाय किंवा गुप्तांग भाजले असतील
- विजेमुळे किंवा रसायनामुळे भाजलं असेल
- धूर श्वासात गेल्याने खोकला, श्वास घ्यायला त्रास होत असेल
- डोळ्याला कापलं असेल, काही रुतलं असेल किंवा रसायन गेलं असेल
- डोळा धुतल्यानंतरही खुपत असेल, दुखत असेल, नीट दिसत नसेल किंवा डोळ्यात रक्त दिसत असेल
- लहान मूल भाजलं असेल आणि काय करावं याबद्दल शंका असेल
संदर्भ
- WHO: Burns, fact sheet
- NHS: Burns and scalds
- American Academy of Ophthalmology: Eye injuries, first aid
अद्ययावत: २२ ऑक्टोबर २०२६
तपासणी: बोभाटा संपादकीय टीम
