फटाके: काही धडाम, काही फक्त चमचम; रंग कुठून येतात आणि स्टील वूल का पेटतं?

सुतळी बॉम्ब कान बधिर करतो, पण फुलबाजी शांतपणे चमचमत राहते. फरक आहे बंदिस्त जागेचा. आणि सध्या रील्समध्ये फिरणारं स्टील वूल? ते तर फटाकाच नाही.

### धडाका की प्रकाश? सगळा खेळ 'बंदिस्त' जागेचा
फक्त आवाजासाठी बनवलेले फटाके कागदाच्या किंवा पुठ्ठ्याच्या आवरणात घट्ट बंदिस्त केलेले असतात. जेव्हा यातील दारू पेटते, तेव्हा तयार होणाऱ्या वायूला बाहेर पडायला जागा मिळत नाही. दाब इतका वाढतो की शेवटी ते आवरण प्रचंड ताकदीने फाटतं. हा वायूचा अचानक झालेला स्फोट म्हणजे हवेत तयार झालेली एक 'शॉकवेव्ह' असते, जिला आपण 'धडाम' असा आवाज म्हणतो.

फुग्यात हवा भरत गेलं की तो ज्या तत्त्वाने फुटतो, अगदी तेच तत्त्व इथे लागू होतं. याउलट फुलबाजी किंवा भुईनळा पेटवल्यावर आवाज होत नाही, कारण त्यातील वायू बाहेर पडण्यासाठी जागा मोकळी असते. तिथे दाब तयार होत नाही, फक्त ठिणग्या आणि प्रकाशाचा खेळ दिसतो. शिट्टी वाजणाऱ्या फटाक्यांच्या बाबतीत मात्र वेगळं घडतं; तिथे वायू एका अरुंद नळीतून वेगाने बाहेर पडताना ठराविक कंपने तयार करतो आणि आपल्याला शिट्टी ऐकू येते.

### रंगांची केमिस्ट्री: धातूंच्या स्वाक्षऱ्या
फटाक्यांमध्ये दिसणारे लाल, हिरवे किंवा निळे रंग म्हणजे ठराविक धातूंच्या अणूंनी दिलेली 'स्वाक्षरी' असते. उष्णतेमुळे धातूच्या अणूंमधील इलेक्ट्रॉन वरच्या ऊर्जेच्या पातळीवर जातात आणि परत येताना ती ऊर्जा प्रकाशाच्या रूपात बाहेर टाकतात. प्रत्येक धातूचा हा प्रकाशाचा रंग ठरलेला असतो.

लाल रंगासाठी स्ट्रॉन्शियम, नारिंगीसाठी कॅल्शियम, पिवळ्यासाठी सोडिअम आणि हिरव्या रंगासाठी बेरियम वापरलं जातं. आकाशात निळा रंग दिसणं ही सगळ्यात अवघड गोष्ट आहे. निळा रंग देणारं कॉपर क्लोराईड जास्त तापमानाला टिकत नाही, ते लगेच नष्ट होतं. त्यामुळे जर तुम्हाला आकाशात स्पष्ट निळा रंग दिसला, तर समजून जा की तो बनवणाऱ्याने तापमानाचं गणित अचूक साधलं आहे.

### ग्रीन फटाके आणि नागपूरचं कनेक्शन
२०१८ पासून 'ग्रीन फटाके' हा शब्द आपण ऐकतोय. हे फटाके म्हणजे प्रदूषण शून्य करतात असं नाही, तर ते सामान्य फटाक्यांच्या तुलनेत किमान ३०% कमी सूक्ष्म कण (PM2.5) सोडतात. सीएसआयआर-नीरी (CSIR-NEERI) या नागपूरच्या संस्थेने 'श्वास' (SWAS), 'सफल' (SAFAL) आणि 'स्टार' (STAR) असे वाण विकसित केले आहेत. 'श्वास' फटाका फुटल्यावर पाण्याची वाफ सोडतो, ज्यामुळे धुळीचे कण खाली बसतात.

सर्वोच्च न्यायालयाने बेरियम असलेल्या फटाक्यांवर बंदी घातली आहे. गंमत म्हणजे, जो बेरियम हिरवा रंग देतो, तोच आरोग्यासाठी घातक मानला जातो. त्यामुळे आता अस्सल ग्रीन फटाक्यांच्या बॉक्सवर तुम्हाला 'नीरी'चा (NEERI) लोगो आणि एक क्यूआर कोड (QR Code) दिलेला दिसेल, जो त्याची शुद्धता तपासण्यासाठी असतो.

### स्टील वूल: हा फटाका नाही!
सध्या इन्स्टाग्रामवर स्टील वूल जाळून फिरवण्याचे व्हिडिओ झपाट्याने व्हायरल होत आहेत. स्टील वूल म्हणजे लोखंडाचे अतिशय बारीक धागे. लोखंडाचा मोठा तुकडा सहजासहजी पेटत नाही, कारण त्याचं आकारमान जास्त असतं आणि उष्णता लगेच पसरते. पण या बारीक धाग्यांमध्ये हवेतील ऑक्सिजनला संपर्कात यायला जास्त पृष्ठभाग मिळतो.

जेव्हा हे धागे पेटवले जातात, तेव्हा लोखंडाचा ऑक्सिजनशी संयोग होऊन 'आयर्न ऑक्साईड' तयार होतं. हे नवीन तयार झालेलं आयर्न ऑक्साईड मूळ लोखंडापेक्षा वजनाने जड असतं. हे वूल वेगाने फिरवल्यावर हवेचा पुरवठा वाढतो आणि जळण्याची प्रक्रिया वेगवान होते. त्यातून निघणाऱ्या ठिणग्या वर्तुळाकार फिरवल्यामुळे आपल्या डोळ्यांना प्रकाशाच्या रेषा दिसतात.

वस्तुस्थिती अशी आहे की, हे रील्ससाठी करून पाहण्यासारखं नाही. हा फटाका नाही आणि तो सुरक्षित तर अजिबात नाही. यातून निघणाऱ्या ठिणग्या कपडे, केस आणि डोळ्यांना गंभीर इजा पोहोचवू शकतात. कोरड्या जागी या ठिणग्या पडल्यास मोठी आग लागण्याचा धोका असतो.

फटाक्यांमधलं विज्ञान जितकं रंजक आहे, तितकंच ते सावधगिरीने हाताळणं गरजेचं आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

१. फटाक्यांमध्ये निळा रंग तयार करणे सर्वात कठीण का असते?
निळा रंग देण्यासाठी तांब्याची संयुगे (Copper compounds) वापरली जातात. ही संयुगे अतिशय संवेदनशील असतात. जर फटाक्यातील ज्वाला जास्त गरम झाली, तर ही संयुगे नष्ट होतात आणि निळा रंग फिका पडतो किंवा पांढरा दिसू लागतो. त्यामुळे अचूक तापमान राखणे कठीण असते.

२. स्टील वूल जळल्यानंतर त्याचं वजन का वाढतं?
जेव्हा स्टील वूल जळतं, तेव्हा लोखंडाचे अणू हवेतील ऑक्सिजनशी रासायनिक क्रिया करतात. या प्रक्रियेत लोखंड आणि ऑक्सिजन एकत्र येऊन आयर्न ऑक्साईड तयार होतं. मूळ लोखंडात ऑक्सिजनची भर पडल्यामुळे जळाल्यानंतर उरलेला पदार्थ वजनाला जड असतो.

सुरक्षा टीप: फटाके वाजवताना जवळ पाण्याची बादली ठेवा.

---