जगाच्या नकाशावर ७,००० पेक्षा जास्त भाषा असल्या तरी, सत्ता आणि संपत्तीची सूत्रं फक्त १० भाषांच्या हातात आहेत. जगाची अर्धी लोकसंख्या केवळ या १० भाषांमध्येच व्यवहार करते.
भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसून ते भूराजकीय वर्चस्वाचे सर्वात मोठे शस्त्र आहे. आकडेवारी सांगते की, इंडोनेशियासारख्या देशाला एकत्र बांधण्यासाठी भाषेचा वापर फेविकॉलसारखा करण्यात आला. १७,५०० बेटांवर विखुरलेल्या या देशात ७०० पेक्षा जास्त स्थानिक भाषा होत्या. पण १९४९ मध्ये स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी 'इंडोनेशियन' ही प्रमाणित मलय भाषा अधिकृत केली. त्यावेळी ही भाषा मोजकेच लोक बोलत होते, पण आज ती २५ कोटी लोकांची ओळख आहे.
रशियन भाषेचा प्रभाव आजही जुन्या सोव्हिएत युनियनच्या देशांवर कायम आहे. रशियाची स्वतःची लोकसंख्या १४ कोटी असली, तरी २५ कोटींहून अधिक लोक आजही रशियन भाषेतून व्यवहार करतात. मध्य आशियातील देशांवर रशियन भाषेची ही सावली अजूनही गडद आहे. यालाच 'सॉफ्ट पॉवर' म्हणतात, जी बंदुकीच्या गोळीपेक्षा जास्त काळ टिकते.
पोर्तुगीज भाषेचे उदाहरण तर थक्क करणारे आहे. मूळ देश पोर्तुगालची लोकसंख्या फक्त १ कोटी आहे. पण एकेकाळच्या साम्राज्यामुळे आज जगभरातील २६ कोटी लोक ही भाषा बोलतात. ब्राझीलपासून ते आफ्रिकेतील अंगोला आणि मोझांबिकपर्यंत ही भाषा पसरली आहे. हे वसाहतवादाचे जिवंत अवशेष आहेत असे म्हणायला हरकत नाही.
फ्रेंच भाषेबाबतचा एक अंदाज तुम्हाला चकित करेल. सध्या ३१ कोटी लोक फ्रेंच बोलतात, पण ही जगातली सर्वात वेगाने वाढणारी भाषा ठरत आहे. यामागचं कारण आफ्रिकेतील लोकसंख्या विस्फोट हे आहे. आफ्रिकेतील डझनभर देशांमध्ये फ्रेंच ही अधिकृत भाषा आहे. त्यामुळे आगामी काळात फ्रेंच भाषेचा दबदबा इंग्रजीला टक्कर देऊ शकतो.
हिंदी आणि बंगाली या दक्षिण आशियाई भाषांनीही पहिल्या दहामध्ये स्थान टिकवून ठेवले आहे.२८ कोटी लोकांची बंगाली आणि ६० कोटींहून अधिक लोकांची हिंदी ही भारताच्या वाढत्या प्रभावाचे प्रतीक आहे. भारत आता जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश असल्याने हिंदीचा जागतिक स्तरावरील वाटा वाढतच जाणार आहे.
स्पॅनिश आणि अरबी या भाषांनी तर खंडांच्या सीमा ओलांडल्या आहेत. अमेरिकेत ५ कोटी लोक घरात स्पॅनिश बोलतात, जो तिथल्या राजकारणावर मोठा परिणाम करतो. अरबी ही केवळ एक भाषा नसून ती अनेक बोलीभाषांचा समूह आहे. पण कुराण आणि साहित्यामुळे 'मॉडर्न स्टँडर्ड अरेबिक'ने या सर्वांना एकत्र गुंफले आहे.
मॅन्डरिन चायनीज ही ११८ कोटी लोकांसह दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. पण यातली मेख अशी की, ही भाषा शिकणारे बाहेरचे लोक खूप कमी आहेत. याउलट इंग्रजी ही १.५३ अब्ज लोकांसह पहिल्या क्रमांकावर आहे. विशेष म्हणजे, इंग्रजी बोलणाऱ्यांपैकी ७५ टक्के लोकांची ती मातृभाषा नाही.
इंग्रजीने जगाला एका सूत्रात बांधले असले तरी ती स्थानिक संस्कृतींना गिळंकृत करत आहे. आपल्या महाराष्ट्रातही मराठी भाषेचा अभिमान आपण बाळगतोच, पण जागतिक स्पर्धेत टिकण्यासाठी या १० भाषांचे गणित समजून घेणे गरजेचे आहे. ज्या भाषेकडे तंत्रज्ञान आणि व्यापार असेल, तीच भाषा भविष्यात जिवंत राहील.
एकेकाळी ग्रीक आणि लॅटिन भाषांचे साम्राज्य होते, पण आज त्या केवळ इतिहासाच्या पुस्तकात उरल्या आहेत.भविष्यात एआय (AI) मुळे भाषांची ही भिंत कोसळेल की एखाद्या नव्या भाषेचे वर्चस्व निर्माण होईल, हा खरा प्रश्न आहे.
