कोण होते डॉ. एडवर्ड बाख?
या उपचारपद्धतीचे जनक डॉ. एडवर्ड बाख (१८८६-१९३६) हे स्वतः एक निष्णात ब्रिटिश डॉक्टर आणि बॅक्टेरियॉलॉजिस्ट होते.लंडनच्या मोठ्या रुग्णालयांमध्ये काम करताना त्यांच्या लक्षात आले की, केवळ शरीराच्या आजारावर औषध देऊन रुग्ण पूर्णपणे बरा होत नाही.जोपर्यंत रुग्णाचे मन शांत आणि आनंदी होत नाही,तोपर्यंत शरीर औषधांना साथ देत नाही.
डॉ. बाख यांनी होमिओपॅथीचा सखोल अभ्यास केला आणि त्यानंतर निसर्गाकडे वळले. त्यांनी आपल्या प्रॅक्टिसचा त्याग करून वेल्सच्या जंगलांमध्ये भटकंती सुरू केली. तिथेच त्यांना ३८ अशा वनस्पती आणि फुले सापडली, ज्यांचा मानवी भावनांशी थेट संबंध होता.
३८ फुले आणि मनाचे कोडे: म्हणजे काय?
बाख फ्लॉवर थेरपी ही 'एनर्जी मेडिसिन'चा एक प्रकार मानली जाते. यात फुलांचा वापर शारीरिक आजार बरा करण्यासाठी नाही, तर मानसिक अवस्था सुधारण्यासाठी केला जातो.
यामागचं कारण सोपं आहे: डॉ. बाख यांचा असा विश्वास होता की, भीती, चिंता, मत्सर, आत्मविश्वासाचा अभाव यांसारख्या नकारात्मक भावनाच शारीरिक व्याधींना जन्म देतात. त्यांनी या ३८ उपचारांचे सात प्रमुख गटांत वर्गीकरण केले:
१. भीती (Fear)
२. अनिश्चितता (Uncertainty)
३. वर्तमानातील रस कमी होणे (Lack of interest in present circumstances)
४. एकटेपणा (Loneliness)
५. इतरांच्या प्रभावाखाली येणे (Oversensitivity)
६. नैराश्य किंवा दुःख (Despair)
७. इतरांच्या काळजीपोटी स्वतःकडे दुर्लक्ष करणे (Over-care for welfare of others)
उदाहरणार्थ, जर एखाद्याला परीक्षेची किंवा मुलाखतीची भीती वाटत असेल, तर 'Mimulus' दिले जाते. जर एखाद्याला बदलांशी जुळवून घेताना त्रास होत असेल, तर 'Walnut' चा वापर होतो.
औषध तयार करण्याची पद्धत: या औषधांमध्ये फुलांचा कोणताही रासायनिक अंश नसतो. फुले ताजी असताना ती शुद्ध पाण्यात ठेवून सूर्यप्रकाशात ठेवली जातात किंवा पाण्यात उकळली जातात. या प्रक्रियेत फुलांची 'ऊर्जा' पाण्यात उतरते, असा दावा केला जातो. हे द्रावण टिकवून ठेवण्यासाठी त्यात ब्रँडीचा वापर प्रिझर्व्हेटिव्ह म्हणून केला जातो.
मे २०२६ मध्ये 'रिसर्चगेट'वर प्रसिद्ध झालेल्या एका ताज्या अहवालानुसार, बाख फ्लॉवर थेरपीचा वापर जगभरात वाढला असला तरी,विज्ञानाने याला अद्याप पूर्ण मान्यता दिलेली नाही. अनेक क्लिनिकल ट्रायल्समध्ये असे दिसून आले आहे की, या औषधांचा परिणाम हा 'प्लासिबो इफेक्ट' (Placebo Effect) पेक्षा जास्त नाही. म्हणजे, जर रुग्णाचा विश्वास असेल की हे औषध काम करणार आहे, तरच त्याला फायदा जाणवतो.
आकडेवारी सांगते की, मानसिक ताण कमी करण्यासाठी लोक पूरक उपचार म्हणून याकडे वळत आहेत. मात्र, गंभीर मानसिक आजार किंवा शारीरिक व्याधींसाठी यावर अवलंबून राहणे धोक्याचे ठरू शकते.
काय लक्षात ठेवावे? बाख फ्लॉवर थेरपी ही मुख्य वैद्यकीय उपचारांना पर्याय नाही,तर ती एक पूरक पद्धत (Complementary Therapy) आहे. "रोगावर उपचार करण्याऐवजी व्यक्तीवर उपचार करा," हा डॉ. बाख यांचा विचार आजही महत्त्वाचा वाटतो.
निसर्गातील फुलांच्या ऊर्जेने मन शांत होऊ शकते, हा विचार अनेकांसाठी आश्वासक आहे. मात्र, कोणत्याही प्रकारचा उपचार सुरू करण्यापूर्वी तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अनिवार्य आहे. निसर्ग आणि विज्ञान यांची सांगड घालताना विवेकाचा वापर करणे हाच खरा शहाणपणा ठरेल.
