गेल्या सात दिवसांत भारताच्या विविध राज्यांत तापमानाने ४८ अंशांचा टप्पा ओलांडला असून उष्माघातामुळे तब्बल २५० हून अधिक जणांचा बळी गेला आहे. ही केवळ कोरडी आकडेवारी नाही, तर आपल्या घराबाहेर दबा धरून बसलेलं एक जीवघेणं वास्तव आहे. नुकतीच केरळमधील ३७ वर्षीय तरुण सनल कुमारचा उष्माघाताने झालेला मृत्यू ही या धोक्याची मोठी आणि ताजी पावती आहे.
जेव्हा तुमच्या शरीराचं तापमान १०४ फॅरेनहाइटच्या पुढे जातं आणि निसर्गदत्त कूलिंग सिस्टीम निकामी होते, त्यालाच आपण उष्माघात म्हणतो. यात घाम येणं अचानक थांबतं आणि डोकं भणभणायला लागतं. शरीराचं इंजिन ओव्हरहीट झाल्यावर जसं गाडीचं इंजिन बंद पडतं, तसंच काहीसं मानवी शरीरासोबत घडतं.
वस्तुस्थिती अशी आहे की, यंदाच्या एप्रिलने गेल्या शंभर वर्षांतील उष्णतेचे सर्व रेकॉर्ड मोडीत काढले आहेत. विदर्भातील चंद्रपूर असो वा दिल्लीची गजबजलेली बाजारपेठ, दुपारी दोन वाजता सगळीकडे अघोषित संचारबंदी लागल्यासारखी शांतता दिसतेय. हवामान खात्याने तर आता 'रेड अलर्ट'चा इशारा देऊन नागरिकांना घरातच थांबण्याचं आवाहन केलं आहे.
यामागचं खरं कारण म्हणजे वातावरणात अचानक वाढलेली आर्द्रता आणि सूर्याची अंगाची लाहीलाही करणारी दाहकता. उष्माघात हा काही हळूहळू येणारा आजार नाही, तो एखाद्या अपघातासारखा अचानक झडप घालतो. जर कोणाला चक्कर येत असेल, त्वचा कोरडी पडली असेल किंवा उलट्या होत असतील, तर समजावं की धोक्याची घंटा वाजली आहे.अशा वेळी त्या व्यक्तीला तातडीने सावलीत नेऊन थंड पाण्याने पुसणं अत्यंत गरजेचं असतं.
आपल्याकडे आजीचा एक रामबाण उपाय असायचा, तो म्हणजे खिशात कांदा ठेवणं किंवा कैरीचं पन्हं पिणं. आजच्या हायटेक युगातही हे घरगुती उपाय तितकेच प्रभावी ठरत आहेत.
मस्तपैकी ताक, लिंबू सरबत किंवा ओल्या खोबऱ्याचं पाणी शरीरातील इलेक्ट्रोलाईट्स टिकवून ठेवण्यासाठी उत्तम काम करतात.दुपारच्या वेळी शक्यतो बाहेर पडणं टाळलेलं बरं,विशेषतः दुपारी १२ ते ४ या वेळेत सूर्याशी पंगा घेऊ नका. बाहेर जाताना सुती आणि फिकट रंगाचे कपडे वापरणं ही आता फॅशन नाही तर जगण्याची गरज बनली आहे.
डोकं झाकण्यासाठी रुमाल किंवा टोपी नसेल तर उन्हाचा तडाखा थेट मेंदूवर परिणाम करू शकतो. सूत्रांनुसार, येत्या आठवड्यात तापमानाचा पारा आणखी वाढण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.त्यामुळे केवळ तहान लागल्यावर पाणी पिण्यापेक्षा, ठराविक अंतराने पाणी पीत राहणं शहाणपणाचं ठरेल.
एसीमधून अचानक कडक उन्हात जाणं किंवा उन्हातून आल्यावर लगेच फ्रीजमधील थंड पाणी पिणं कटाक्षाने टाळा.शरीराला बाहेरच्या तापमानाशी जुळवून घेण्यासाठी थोडा वेळ देणं आवश्यक असतं. तुमचा जीव हा कोणत्याही कामापेक्षा किंवा घाईपेक्षा नक्कीच जास्त मौल्यवान आहे.
निसर्गाच्या या प्रकोपापुढे मानवी हट्ट काहीच कामाचा नाही. स्वतःची आणि आपल्या प्रियजनांची काळजी घेऊन या उष्णतेच्या लाटेतून सुखरूप बाहेर पडणं हाच या क्षणी सर्वात मोठा शहाणपणा आहे.
