इन्सुलिनचा शोध आणि १ डॉलरचे पेटंट: फ्रेडरिक बँटिंग यांची विदारक कहाणी

"इन्सुलिन हे जगाचं आहे, माझं नाही," असं म्हणत इन्सुलिन शोधणाऱ्या शास्त्रज्ञांनी त्यांचे पेटंट फक्त १ डॉलरमध्ये देऊन टाकले आणि इन्सुलिन विकणाऱ्या औषध कंपन्यांनी जमा केला ३० अब्ज डॉलरचा केला गल्ला: इन्सुलिनच्या शोधाची विदारक कहाणी !३१ ऑक्टोबर १९२० ची ती शांत रात्र. कॅनडातील ओंटारियोमध्ये एक २९ वर्षांचा तरुण डॉक्टर आपल्या खोलीत वैद्यकीय शोधनिबंध वाचत बसला होता. टेबलावरच्या दिव्याच्या प्रकाशात त्याने एकाग्रतेने एक वाक्य वाचलं आणि तो थबकला. त्याने तातडीने एक कागद घेतला आणि त्यावर नऊ शब्द खरडले— "Ligate pancreatic ducts. Keep dogs alive until Asini degenerate."त्या रात्री फ्रेडरिक बँटिंग नावाच्या या डॉक्टरला कल्पनाही नव्हती की, त्याने लिहिलेले हे नऊ शब्द वैद्यकीय इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचे ठरणार आहेत. हेच ते शब्द होते ज्यांनी 'इन्सुलिन'च्या शोधाचा पाया रचला.त्या काळी टाईप-१ मधुमेह म्हणजे केवळ मृत्यूची शिक्षा होती. निदानाचा अर्थ असा होता की, तो रुग्ण जास्तीत जास्त काही महिने जगणार.*बँटिंग हा विचार घेऊन टोरंटो विद्यापीठाचे प्राध्यापक जॉन मॅक्लिओड यांच्याकडे गेला. मॅक्लिओड सुरुवातीला साशंक होते. बँटिंगकडे संशोधनाचा कोणताही अनुभव नव्हता. तरीही त्यांनी एक लहान लॅब आणि चार्ल्स बेस्ट नावाचा विद्यार्थी मदतीला दिला. या दोघांनी रात्रंदिवस एक केले. अनेक अपयशानंतर जानेवारी १९२२ मध्ये त्यांनी १४ वर्षांच्या लिओनार्ड थॉम्पसनवर पहिली चाचणी केली.लिओनार्ड तेव्हा हाडांचा सापळा झाला होता आणि मृत्यूच्या दारात होता. पहिल्या इंजेक्शनने रिॲक्शन आली, पण दुसऱ्या प्रयत्नात चमत्कार घडला. लिओनार्डची रक्तातील साखर कमी झाली आणि तो रुग्ण चक्क चालत हॉस्पिटलबाहेर पडला. वर्षभरातच शेकडो मुले जी मरणाच्या वाटेवर होती, ती शाळेत जाऊ लागली, खेळू लागली.जानेवारी १९२३ मध्ये बँटिंग आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांना इन्सुलिनचे पेटंट मिळाले. या पेटंटची किंमत अब्जावधी डॉलर्स असू शकली असती. पण बँटिंग, बेस्ट आणि कॉलिप यांनी हे पेटंट टोरंटो विद्यापीठाला फक्त १ डॉलरला विकले. "इन्सुलिन हे जगाचं आहे, माझं नाही," असं बँटिंग म्हणायचे. स्वस्त दरात सर्वांना औषध मिळावे हाच त्यांचा एकमेव उद्देश होता.आज एप्रिल २०२६ ची आकडेवारी पाहिली तर चित्र पूर्णपणे बदलले आहे. वस्तुस्थिती अशी आहे की, जगातील ५० कोटींहून अधिक लोक मधुमेहाने ग्रस्त आहेत. धक्कादायक बाब म्हणजे, जागतिक इन्सुलिन बाजारपेठेवर फक्त तीन कंपन्यांचे ९० टक्के नियंत्रण आहे. १४ एप्रिल २०२६ च्या ताज्या अहवालानुसार, या बाजाराची उलाढाल ३० अब्ज डॉलर्सच्या पुढे गेली आहे.अमेरिकेत गेल्या आठवड्यात 'इन्सुलिन ॲक्ट २०२६' वरून मोठी चर्चा सुरू झाली आहे. खासगी विमा असलेल्या लोकांसाठी इन्सुलिनची किंमत ३५ डॉलर्सवर मर्यादित करण्याचा प्रयत्न तिथे सुरू आहे. पण भारतासारख्या देशात आजही अनेक कुटुंबांना इन्सुलिनचा खर्च पेलवत नाही. ज्या औषधाचे पेटंट १ डॉलरमध्ये दिले गेले, त्यासाठी आज सामान्य माणसाला रक्ताचं पाणी करावं लागतंय.*एकीकडे बँटिंग यांचा उदात्त विचार होता आणि दुसरीकडे आजचा नफेखोर उद्योग आहे. काही लोक औषध परवडत नाही म्हणून डोस कमी घेतात आणि आपला जीव धोक्यात घालतात. थेट सांगायचं तर, ज्यांनी हा शोध लावला त्यांना नफा नको होता, पण आज तोच नफा लाखो लोकांच्या जीवावर उठला आहे.फ्रेडरिक बँटिंग यांचा १९४१ मध्ये विमान अपघातात मृत्यू झाला. त्यांना त्यांच्या शोधाचा हा व्यावसायिक विस्तार कधीच दिसला नाही. पण आजच्या या महागाईच्या काळात आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारला पाहिजे. विज्ञानाचा उद्देश जीव वाचवणं आहे की फक्त नफा कमावणं? बँटिंग यांनी दिलेला तो एक डॉलरचा वारसा आपण खरोखर जपला आहे का?