कॅन्सर ओळखण्यात कबुतरांनी मारली बाजी! ज्या आजाराचं अचूक निदान करण्यासाठी मानवी डॉक्टर १०-१० वर्षे अभ्यास करतात, तो कर्करोग (Cancer) ओळखण्याचं कसब साध्या कबुतरांकडे आहे.
२०१५ मध्ये कॅलिफोर्निया विद्यापीठातील (UC Davis) प्राध्यापक रिचर्ड लेव्हिन्सन यांनी एक असा प्रयोग केला, ज्याने वैद्यकीय क्षेत्राला आश्चर्याचा धक्का दिला. त्यांनी काही कबुतरांना मानवी स्तनांच्या कर्करोगाच्या (Breast Cancer) टिश्यू स्लाइड्स आणि मॅमोग्राम्समधील फरक ओळखण्याचं प्रशिक्षण दिलं. केवळ दोन आठवड्यांच्या सरावानंतर या कबुतरांनी ८५% अचूकता गाठली.
या प्रयोगात कबुतरांसमोर स्क्रीनवर बायोप्सीचे फोटो ठेवले जात. कर्करोग असलेल्या टिश्यूसाठी एक बटण आणि निरोगी टिश्यूसाठी दुसरं बटण दाबण्याचं प्रशिक्षण त्यांना देण्यात आलं. प्रत्येक अचूक उत्तरासाठी त्यांना अन्नाचं बक्षीस मिळायचं. सुरुवातीला ५०% वर असलेली त्यांची कामगिरी अवघ्या १५ दिवसांत ८५% वर पोहोचली.
खरा चमत्कार तेव्हा घडला जेव्हा संशोधकांनी 'फ्लॉक-सोर्सिंग' (Flock-sourcing) तंत्राचा वापर केला. जेव्हा चार कबुतरांच्या गटाने मिळून एका स्लाइडवर बहुमताने निर्णय दिला, तेव्हा त्यांची अचूकता ९९% पर्यंत पोहोचली. आकडेवारी सांगते की, हे प्रमाण एखाद्या बोर्ड-सर्टिफाइड पॅथॉलॉजिस्टच्या निदानाइतकंच अचूक आहे.
यामागचं कारण कबुतरांची ३०० दशलक्ष वर्षांची उत्क्रांती आहे. निसर्गात वावरताना वाळूतील बारीक दाणे, बी-बियाणं किंवा झाडांमधील सूक्ष्म फरक ओळखण्यासाठी त्यांची दृष्टी 'ऑप्टिमाइझ' झाली आहे. त्यांना कॅन्सर म्हणजे काय हे समजत नाही, पण त्या पेशींचे विशिष्ट आकार (Shapes) आणि पोत (Textures) ते मानवापेक्षाही वेगाने ओळखू शकतात.
विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचे तर, वैद्यकीय निदान हे ९०% 'पॅटर्न रेकग्निशन'वर अवलंबून असतं. आजच्या काळात आपण ज्याला 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' (AI) म्हणतो, अगदी त्याच पद्धतीने कबुतरांचा मेंदू काम करतो. ते कोणत्याही खोलवरच्या संकल्पना न समजता केवळ दृश्य नमुन्यांच्या आधारे अचूक निर्णय घेतात.
अर्थात, ही कबुतरं हॉस्पिटलमध्ये डॉक्टरांची जागा घेणार नाहीत. पण वैद्यकीय इमेजिंग, नवीन स्कॅनिंग तंत्रज्ञान आणि अगदी AI अल्गोरिदम विकसित करण्यासाठी त्यांच्या या नैसर्गिक क्षमतेचा वापर केला जात आहे. २०२६ च्या प्रगत तंत्रज्ञानाच्या युगातही, निसर्गाचं हे 'बायोलॉजिकल हार्डवेअर' मानवी बुद्धिमत्तेला आव्हान देत आहे.बुद्धिमत्ता ही केवळ पदव्यांमध्ये किंवा भाषेच्या वापरात नसते, ती निसर्गाने दिलेल्या तीक्ष्ण नजरेत आणि अचूक निरीक्षणातही दडलेली असते हे या पक्षांनी सिद्ध केलंय.
