एका डोळ्याने पाहिलेलं 'आयएएस'चं स्वप्न: कॅन्सर आणि यूपीएससीविरुद्ध संजय डहरियाचा १४ वर्षांचा लढा
मुंबईच्या परळ भागातील टाटा मेमोरियल हॉस्पिटलचा तो वॉर्ड. हवेत औषधांचा उग्र दर्प भरून राहिला होता. २०१३ सालची एक पहाट. शस्त्रक्रिया होऊन काही तास उलटले होते. बेडवर पडलेल्या त्या तरुणाने हळूच डोळे उघडले. समोरच्या आरशात त्याने स्वतःचा चेहरा पाहिला. त्याच्या उजव्या बाजूचा चेहरा पूर्णपणे निर्जीव झाला होता. तो स्वतःलाच ओळखू शकत नव्हता. ही कहाणी आहे छत्तीसगडच्या संजय डहरियाची, ज्याने मृत्यूला हरवलं आणि आता प्रशासकीय सेवेचं शिखर सर केलं आहे.
संजयचा प्रवास छत्तीसगडमधील महासमुंद जिल्ह्यातील बेलटुकरी या छोट्याशा गावातून सुरू होतो. त्याचे वडील शेतकरी. मातीशी नातं सांगणारं हे कुटुंब. संजयचं प्राथमिक शिक्षण गावच्या शाळेत पाचवीपर्यंत झालं. पण त्याच्यातील चमक वेगळी होती. त्याने रायपूरच्या जवाहर नवोदय विद्यालयाची प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण केली. तिथूनच त्याच्या आयुष्याला नवी दिशा मिळाली.
२०११ हे वर्ष संजयच्या आयुष्यात मोठे बदल घेऊन आलं. त्याला कोलकात्यात बँक असिस्टंट म्हणून नोकरी मिळाली. घराची परिस्थिती बेताची असल्याने ही नोकरी महत्त्वाची होती. पण मनात एक सुप्त इच्छा जिवंत होती. ती म्हणजे यूपीएससी परीक्षा उत्तीर्ण होण्याची. बँकेची नोकरी सांभाळत त्याने अभ्यासाला सुरुवात केली. सगळं काही सुरळीत चाललं होतं असं वाटत असतानाच नियतीने घाला घातला.
एके दिवशी संजयला त्याच्या उजव्या कानाजवळ थोडी सूज जाणवली. सुरुवातीला त्याने त्याकडे दुर्लक्ष केलं. पण जेव्हा तपासण्या झाल्या, तेव्हा रिपोर्ट धक्कादायक होते. त्याला 'पॅरोटिड कॅन्सर' (लाळ ग्रंथीचा कर्करोग) झाल्याचं निदान झालं. वयाच्या ज्या टप्प्यावर करिअरची स्वप्नं फुलतात, तिथे संजयसमोर मरणाचं संकट उभं ठाकलं होतं.
२०११ ते २०१८ हा काळ संजयसाठी अग्निपरीक्षेचा होता. मुंबईतील टाटा कॅन्सर हॉस्पिटल हे त्याचं दुसरं घर बनलं होतं. या सात वर्षांत त्याच्यावर चार मोठ्या शस्त्रक्रिया झाल्या. २०१२ मधली पहिली शस्त्रक्रिया अयशस्वी ठरली. कॅन्सर पूर्णपणे काढता आला नाही. जेव्हा डॉक्टरांनी दुसऱ्या शस्त्रक्रियेची गरज सांगितली, तेव्हा संजय पूर्णपणे कोलमडून गेला होता.
कॅन्सरशी लढताना माणूस फक्त शारीरिकच नाही, तर मानसिकदृष्ट्याही खचतो. २०१३ मध्ये झालेल्या दुसऱ्या शस्त्रक्रियेत त्याची संपूर्ण लाळ ग्रंथी काढून टाकण्यात आली. यामुळे त्याचा जीव वाचला, पण त्याच्या चेहऱ्यावर कायमचा ओरखडा उमटला. शस्त्रक्रियेदरम्यान त्याच्या चेहऱ्याच्या नसांना इजा झाली होती. परिणामी, त्याच्या चेहऱ्याच्या उजव्या बाजूला अर्धांगवायू झाला.
आज संजयचा चेहरा एका बाजूने पूर्णपणे स्थिर आहे. तो आपला उजवा डोळा बंद करू शकत नाही. रात्री झोपताना त्याला तो डोळा हाताने झाकून घ्यावा लागतो. त्याच्या श्रवणशक्तीवरही परिणाम झाला आहे. त्याच्या कानात सतत एक विशिष्ट आवाज घुमत असतो. वैद्यकीय भाषेत याला 'टिनिटस' म्हणतात. पण या आवाजाला त्याने आपली प्रेरणा बनवलं.
ज्या अवस्थेत सामान्य माणूस घराबाहेर पडायला घाबरतो, तिथे संजयने यूपीएससीच्या मुलाखतीला सामोरं जाण्याचं धैर्य दाखवलं. त्याने आरशात पाहणं सोडून दिलं नव्हतं, तर आरशात पाहून स्वतःला रोज नवीन आव्हान दिलं होतं. यूपीएससीची तयारी करणं हेच मुळी एक खडतर काम आहे. त्यात अशा शारीरिक व्याधी आणि सततच्या वेदना असताना अभ्यास करणं हे अशक्य कोटीतील काम होतं.
त्याने केवळ कॅन्सरवर मात केली नाही, तर अपंगत्वाकडे पाहण्याचा समाजाचा दृष्टिकोनही बदलला. १४ वर्षांचा हा संघर्ष केवळ एका सरकारी नोकरीसाठी नव्हता, तर तो स्वतःच्या अस्तित्वासाठी होता.
संजयच्या या प्रवासात त्याचे कुटुंब आणि मित्र त्याच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिले. एका शेतकऱ्याचा मुलगा, जो कधीकाळी गावच्या शाळेत शिकत होता, तो आज देशातील सर्वोच्च परीक्षेचा मानकरी ठरला आहे. त्याच्या प्रवासातील प्रत्येक शस्त्रक्रिया, प्रत्येक टाका आणि प्रत्येक रडलेली रात्र आज त्याच्या यशाची साक्ष देत आहे.
संजय सांगतो की, जेव्हा तो रात्री एक डोळा उघडा ठेवून झोपायचा, तेव्हा त्याला फक्त त्याचं स्वप्न दिसायचं. त्याने कधीही स्वतःला 'बिचारा' समजू दिलं नाही. उलट, आपल्या उणिवांनाच त्याने आपली ताकद बनवलं. आज तो त्या तरुणांसाठी एक आदर्श आहे जे छोट्या संकटांनी खचून जातात.
संजय डहरियाची गोष्ट आपल्याला सांगते की, शरीर थकू शकतं, चेहरा बदलू शकतो, पण आत्मा अविचल असेल तर नियतीलाही झुकावं लागतं. त्याने यूपीएससी क्रॅक करून हे सिद्ध केलं आहे की, यशाचा मार्ग हा आरशात दिसणाऱ्या चेहऱ्यावरून नाही, तर तुमच्या कर्तृत्वावरून ठरतो.
संजयचा हा १४ वर्षांचा वनवास आता संपला आहे. पण त्याचा प्रशासकीय सेवेतील नवा प्रवास आता सुरू झाला आहे. एका बाजूला कॅन्सरची दहशत आणि दुसऱ्या बाजूला यूपीएससीचं कठीण आव्हान, अशा दोन्ही आघाड्यांवर लढणारा हा योद्धा खऱ्या अर्थाने 'लोहपुरुष' ठरला आहे.
तुमच्या आयुष्यातील संकटं खरोखरच संजयच्या संघर्षापेक्षा मोठी आहेत का, याचा विचार एकदा नक्की करा.
