वैद्यकीय विज्ञानाचा काळा इतिहास: एका महिलेच्या 'चोरलेल्या' पेशींनी लाखो जीव कसे वाचवले?तुम्ही असं मानता का की आधुनिक वैद्यकशास्त्र हे केवळ शास्त्रज्ञांच्या अफाट बुद्धिमत्तेचं आणि कोट्यवधींच्या लॅबोरेटरीचं फळ आहे? मग वस्तुस्थिती जाणून घेण्याची वेळ आली आहे. आज आपण जी औषधं घेतो किंवा ज्या लस टोचून घेतो, त्यामागचा खरा पाया एका अशा महिलेच्या पेशींवर उभा आहे, जिच्याकडून त्या तिच्या नकळत 'चोरल्या' गेल्या होत्या.
१९५१ मध्ये अमेरिकेतील बाल्टिमोरच्या जॉन्स हॉपकिन्स हॉस्पिटलमध्ये ३० वर्षांची हेन्रिएट्टा लॅक्स उपचारासाठी आली होती. तिला गर्भाशयाचा अत्यंत आक्रमक कॅन्सर (Cervical Cancer) झाला होता. उपचारादरम्यान डॉक्टरांनी तिच्या परवानगीशिवाय तिच्या शरीरातील पेशींचा एक नमुना काढून घेतला. त्यावेळी कोणाची परवानगी घेण्याची कायदेशीर सक्ती नव्हती, पण हे नैतिकदृष्ट्या किती भयानक होतं, हे पुढच्या काही दशकांत जगाला समजलं.
हेन्रिएट्टाचा मृत्यू अवघ्या आठ महिन्यांत झाला आणि तिला एका अनामिक थडग्यात पुरण्यात आलं. पण तिचं शरीर मात्र प्रयोगशाळांमध्ये जिवंत राहिलं. विज्ञानाच्या इतिहासात पहिल्यांदाच असं घडलं होतं की मानवी पेशी शरीराबाहेर मेल्या नाहीत. उलट, त्या वेगाने वाढत राहिल्या आणि अमर (Immortal) झाल्या. या पेशींना 'HeLa' (हेन्रिएट्टा लॅक्सच्या नावावरून) असं नाव देण्यात आलं.
या 'HeLa' पेशींनी वैद्यकीय क्षेत्रात क्रांती घडवून आणली. पोलिओची लस असो, कॅन्सरवरचे उपचार असोत किंवा अलीकडची कोरोनाची लस—या प्रत्येक यशात हेन्रिएट्टाच्या पेशींचा वाटा आहे. अगदी आयव्हीएफ (IVF) तंत्रज्ञान आणि अंतराळातील मानवी शरीरावरील परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठीही याच पेशी वापरल्या गेल्या. विज्ञानाने प्रगती केली, पण ज्या महिलेमुळे हे शक्य झालं, तिचं कुटुंब मात्र गरिबीत आणि अंधारातच राहिलं.
धक्कादायक बाब अशी की, मोठ्या बायोटेक कंपन्या या पेशींची खरेदी-विक्री करून अब्जावधी डॉलर्स कमवत होत्या, पण लॅक्स कुटुंबाला २० वर्षांपर्यंत याची साधी कल्पनाही नव्हती. हेन्रिएट्टाच्या वारसांनी अखेर या अन्यायाविरुद्ध कायदेशीर लढा पुकारला. २०२३ मध्ये 'थर्मो फिशर सायंटिफिक' या कंपनीने या कुटुंबाशी समझोता केला आणि त्यांना नुकसानभरपाई देण्याचे मान्य केले.
हा लढा तिथेच थांबला नाही. ताज्या घडामोडींनुसार, मार्च २०२६ मध्ये 'नोव्हार्टिस' (Novartis) आणि 'वियाट्रिस' (Viatris) या दिग्गज औषध कंपन्यांनीही लॅक्स कुटुंबासोबतच्या खटल्यात तडजोड केली आहे. या कंपन्यांनी हेन्रिएट्टाच्या पेशींचा वापर करून प्रचंड नफा कमावल्याचा आरोप कुटुंबाने केला होता. या समझोत्याची रक्कम गुप्त ठेवली असली तरी, वैद्यकीय इतिहासातील वर्णद्वेष आणि शोषणाविरुद्धचा हा एक मोठा विजय मानला जात आहे.
थेट सांगायचं तर, हेन्रिएट्टा लॅक्सच्या पेशींनी जग वाचवलं, पण जगाने तिला आणि तिच्या कुटुंबाला न्याय देण्यासाठी सात दशकांहून अधिक काळ वाट पाहायला लावली. विज्ञानाची ही झेप कौतुकास्पद असली तरी, ज्या पायावर ती उभी आहे, तो नैतिकतेच्या दृष्टीने अत्यंत ठिसूळ होता.
आज आपण ज्या निरोगी आयुष्याचा आनंद घेतोय, त्या प्रत्येक श्वासात हेन्रिएट्टाच्या त्या 'अमर' पेशींचा अंश आहे, ही जाणीव ठेवणं हीच तिला खरी श्रद्धांजली ठरेल. विज्ञानाची प्रगती ही माणुसकीच्या आणि संमतीच्या चितेवर उभी असता कामा नये.
