३ ऑगस्ट १९९४ ची ती रात्र. दिल्लीच्या 'एम्स' (AIIMS) रुग्णालयातील ऑपरेशन थिएटरमध्ये कमालीची शांतता होती.भारताच्या वैद्यकीय इतिहासात पहिल्यांदाच एका मानवी शरीरातून काढून दुसऱ्या शरीरात हृदय बसवले जाणार होते. अवघ्या ५९ मिनिटांत ही शस्त्रक्रिया यशस्वी झाली आणि भारताने वैद्यकीय क्षेत्रात जागतिक स्तरावर आपली मोहोर उमटवली. या घटनेला आज ३२ वर्षे पूर्ण होत आहेत.
या शस्त्रक्रियेचा नायक होता देवी राम. ४० वर्षांचा कामगार हृदयाच्या गंभीर आजाराने मृत्यूच्या दारात उभा होता. डॉक्टरांनी त्याला केवळ तीन महिन्यांचे आयुष्य दिले होते. दुसरीकडे, एका ३५ वर्षीय महिलेचा ब्रेन हॅमरेजमुळे मृत्यू झाला होता. तिच्या कुटुंबाने दाखवलेल्या धैर्यामुळे देवी रामला नवे आयुष्य मिळाले.
या शस्त्रक्रियेच्या अवघ्या एक महिना आधी भारतीय संसदेने 'मानवी अवयव प्रत्यारोपण कायदा' मंजूर केला होता. या कायद्याने भारतात 'ब्रेन डेथ'ला कायदेशीर मान्यता दिली. जर हा कायदा वेळेत आला नसता, तर कदाचित ही शस्त्रक्रिया बेकायदेशीर ठरली असती.
डॉ. वेणुगोपाल आणि त्यांच्या टीमवर त्यावेळी प्रचंड टीका झाली होती. भारतीय डॉक्टरांना हे जमणार नाही, असा सूर अनेकांनी लावला होता. मात्र, देवी राम या शस्त्रक्रियेनंतर तब्बल १५ वर्षे जगला. विशेष म्हणजे, त्याचा मृत्यू हृदयाच्या विकाराने नाही, तर एका वेगळ्या आजाराने झाला.
या ऐतिहासिक यशाची दखल घेत २००३ मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी यांनी ३ ऑगस्ट हा दिवस 'राष्ट्रीय हृदय प्रत्यारोपण दिन' म्हणून घोषित केला. आज हा दिवस केवळ एका शस्त्रक्रियेची आठवण नाही, तर 'भारतीय अवयव दान दिन' (Indian Organ Donation Day) म्हणूनही साजरा केला जातो.
उपलब्ध आकडेवारी सांगते की, भारत आज जगात अवयव प्रत्यारोपणात तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. २०२५ मध्ये भारतात सुमारे २०,००० प्रत्यारोपण शस्त्रक्रिया झाल्या. मात्र, आजही मागणी आणि पुरवठा यात मोठी दरी आहे.आजही ८९,००० हून अधिक रुग्ण अवयवांच्या प्रतीक्षेत आहेत. दर १० मिनिटाला प्रतीक्षा यादीत एका नवीन नावाची भर पडते. अवयव दानाबाबत असलेली अनास्था हे यामागचे मुख्य कारण आहे.
तंत्रज्ञान आता खूप पुढे गेले आहे. कालच (२ ऑगस्ट २०२६) गुजरातमध्ये वंदे भारत एक्सप्रेसने 'ग्रीन कॉरिडॉर' तयार करून एका दात्याचे हृदय अवघ्या काही मिनिटांत रुग्णालयात पोहोचवले. रेल्वेच्या इतिहासातील ही पहिलीच 'लाईव्ह हार्ट' ट्रान्सपोर्टेशनची घटना ठरली आहे.
या क्रांतीचे जनक डॉ. पी. वेणुगोपाल यांचे ८ ऑक्टोबर २०२४ रोजी वयाच्या ८२ व्या वर्षी निधन झाले. त्यांनी आपल्या कारकिर्दीत ५०,००० हून अधिक हृदय शस्त्रक्रिया केल्या. त्यांचे 'हार्टफेल्ट' (Heartfelt) हे आत्मचरित्र आजही वैद्यकीय क्षेत्रातील लोकांसाठी प्रेरणास्त्रोत आहे.
एका व्यक्तीने मृत्यूनंतर केलेले अवयव दान आठ जणांना नवे आयुष्य देऊ शकते. ३ ऑगस्ट १९९४ रोजी सुरू झालेला हा प्रवास आज एका मोठ्या लोकचळवळीत रूपांतरित झाला आहे.
आपल्या मृत्यूनंतरही आपलं हृदय कोणाच्या तरी शरीरात धडधडत राहावं, यापेक्षा मोठं पुण्य दुसरं काय असू शकतं?
