हैद्राबादच्या सालारजंग म्युझियममध्ये एक दुहेरी शिल्प आहे.या दुहेरी शिल्पात समोरच्या बाजूस मेफिस्टोफेलीस म्हणजे सैतानाचे शिल्प आहे तर दुसऱ्या बाजूस एका सुंदर मुलीचे शिल्प आहे.या मुलीचं नाव मार्गारेटा, पण तिला प्रेमाने 'ग्रेचेन' म्हणून ओळखलं जातंः हे बघितल्यावर एकच प्रश्न मनात येतो की काय कहाणी असेल या शिल्पाकृतीची ? आपल्या भारतीय संस्कृती कथांमध्ये या दोन्ही पात्रांचा उल्लेख नाही म्हणून आज वाचू या ही कथा !
मार्गारेटा म्हणजेच 'ग्रेचेन' योहान वुल्फगांग फॉन गोथे या महान लेखकाच्या 'फाउस्ट' या नाटकाची नायिका आहे.,जिने सैतानालाहरवलं, पण त्यासाठी तिला स्वतःच्या आयुष्याची मोठी किंमत मोजावी लागली.
एक अत्यंत साधी,मध्यमवर्गीय आणि देवाला मानणारी मुलगी एका बाजूला आहे आणि दुसऱ्या बाजूला आहे फाउस्ट नावाचा एक महत्त्वाकांक्षी विद्वान. फाउस्टला जगाचं सगळं ज्ञान हवं असतं आणि त्यासाठी तो चक्क सैतानाशी (मेफिस्टोफेलेस) करार करतो. मेफिस्टोफेलेस फाउस्टला तरुण बनवतो आणि मग सुरू होतो ग्रेचेनच्या आयुष्यातील अंधार.
मेफिस्टोफेलेसच्या जाळ्यात अडकून फाउस्ट या निरागस ग्रेचेनला आपल्या प्रेमाच्या जाळ्यात ओढतो. प्रेमात आकंठ बुडालेल्या ग्रेचेनला माहित नसतं की तिच्या मागे खुद्द सैतान उभा आहे. या एका निर्णयामुळे तिच्या आयुष्यात दुर्दैवाचं चक्र सुरू होतं; नकळतपणे तिच्या आईला विषबाधा होते, ती लग्नाशिवाय गरोदर राहते आणि समाजात तिची बदनामी सुरू होते.
पण नियतीला इथेच थांबायचं नसतं. तिचा भाऊ व्हॅलेंटाईन जेव्हा तिच्या सन्मानासाठी फाउस्टशी द्वंद्वयुद्ध खेळायला येतो, तेव्हा फाउस्ट सैतानाच्या मदतीने त्याचा खून करतो.एकाकी पडलेली, वेड्यापिश्या झालेल्या अवस्थेत ग्रेचेन आपल्या नवजात बाळाला पाण्यात बुडवून मारते. एका क्षणात ही 'पवित्र' मुलगी जगाच्या नजरेत गुन्हेगार ठरते.
गोष्ट इथेच संपत नाही, खरी परीक्षा तर तुरुंगात आहे. फाउस्ट तिला वाचवण्यासाठी तुरुंगात येतो आणि सोबत मेफिस्टोफेलेसलाही आणतो. सैतानाच्या मदतीने पळून जाण्याची संधी समोर असूनही, ग्रेचेन ती नाकारते. "मी सैतानाची मदत घेण्यापेक्षा देवाच्या न्यायासमोर मान झुकवणं पसंत करेन," असं ती ठामपणे सांगते.
त्याच क्षणी एक चमत्कार घडतो. सैतान म्हणतो की ती संपली,पण स्वर्गातून एक दैवी आवाज घुमतो — "ती वाचली!" (Ist gerettet!). तिने स्वतःच्या पापाची शिक्षा स्वीकारली,पण आपला आत्मा सैतानाला विकला नाही, हेच तिचं सर्वात मोठं यश होतं.
२६ जून २०२६ रोजी जर्मनीतील स्टुटगार्ट (Stuttgart) येथे 'Gretchen wants a full story' नावाचा एक विशेष प्रयोग झाला. यामध्ये ग्रेचेनकडे फक्त एक 'बळी' (Victim) म्हणून न पाहता, तिची ताकद आणि तिचा संघर्ष जगासमोर मांडला गेला. आजही लोक विचार करतात की, एका मुलीची शुद्ध भावना किती मोठी असू शकते की ती चक्क सैतानाच्या करारालाही धुडकावून लावू शकते?
नाटकाच्या दुसऱ्या भागात हीच ग्रेचेन एक मुक्त आत्मा म्हणून परत येते. ज्या फाउस्टने तिला उद्ध्वस्त केलं होतं, त्याच फाउस्टचा आत्मा जेव्हा सैतान पळवून नेण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा हीच ग्रेचेन त्याच्यासाठी देवाकडे प्रार्थना करते आणि त्याला मुक्ती मिळवून देते.
साधं आयुष्य जगणारी ही मुलगी जागतिक साहित्यात अमर झाली, कारण तिने परिस्थितीपुढे गुडघे टेकले नाहीत. आजच्या काळातही जेव्हा आपण 'शुद्धता' आणि 'नैतिकता' या शब्दांचा विचार करतो, तेव्हा ग्रेचेनचा चेहरा डोळ्यांसमोर येतो.
एका बाजूला अफाट बुद्धिमत्ता असलेला पण सैतानाला विकला गेलेला फाउस्ट आणि दुसऱ्या बाजूला केवळ शुद्ध हृदय असलेली ग्रेचेन; कोणाचं पारडं जड आहे असं वाटतं?
