कानपूरच्या एका हाय-टेक प्रोसेसिंग प्लांटबाहेर ट्रक्सची मोठी रांग लागली आहे. या ट्रक्समध्ये पोती भरून बटाटे नाहीत, तर एका पांढऱ्या पावडरसारख्या पदार्थाची पाकिटे सीलबंद केली जात आहेत. हे कंटेनर्स लवकरच मुंद्रा बंदरावरून जपान आणि व्हिएतनामच्या सुपरमार्केटमध्ये पोहोचणार आहेत.
गेल्या तीन वर्षांत या एका विशिष्ट उत्पादनाच्या निर्यातीत तब्बल ५०० टक्क्यांची प्रचंड वाढ झाली आहे. आर्थिक वर्ष २०२३ मध्ये या उत्पादनाची निर्यात १०० कोटींच्या खाली होती. आज हा आकडा ५०० कोटींच्या पुढे सरकला आहे.
या उत्पादनाचे नाव आहे 'पोटॅटो फ्लेक्स' (Potato Flakes). दिसायला हे पोह्यांसारखे किंवा चिवड्यासारखे वाटू शकतात, पण खाद्य उद्योगात याला 'पांढरं सोनं' मानलं जातंय. सूप दाट करण्यासाठी किंवा इन्स्टंट नूडल्समध्ये सीझनिंग एजंट म्हणून याचा वापर जगभर वाढला आहे.
सध्याच्या काळात पावाचा ताजेपणा टिकवण्यासाठी आणि पॅनकेक मिक्समध्ये ओलावा राखण्यासाठी पोटॅटो फ्लेक्स वापरले जातात. बर्गर पॅटीला योग्य आकार देण्यासाठी आणि गोठवलेल्या खाद्यपदार्थांमध्ये बाईंडिंग एजंट म्हणून याची भूमिका महत्त्वाची ठरते. अगदी लहान मुलांच्या 'बेबी फूड'मध्येही याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.
जागतिक बाजारपेठेकडे नजर टाकली तर पोटॅटो फ्लेक्सची उलाढाल सध्या ८ अब्ज डॉलर्सच्या घरात आहे. दरवर्षी ही बाजारपेठ ७ टक्क्यांनी विस्तारत आहे. विशेषतः इंडोनेशिया, मलेशिया, थायलंड आणि फिलिपिन्स या देशांमध्ये भारतीय फ्लेक्सला प्रचंड मागणी आहे.
इंडोनेशिया आणि जपानसारख्या विकसित देशांमध्ये रेडि-टू-ईट फूड संस्कृती वेगाने फोफावत आहे. भारत हा जगातील बटाट्याचा दुसरा सर्वात मोठा उत्पादक देश असल्याने आपल्याला कच्च्या मालाची कमतरता नाही. स्वस्त मजुरी आणि प्रगत तंत्रज्ञान यामुळे भारत आता जागतिक स्तरावर एक मोठा पुरवठादार बनत आहे.
कॅनडाच्या 'मॅककेन फूड्स' (McCain Foods) या कंपनीने गेल्या वर्षी मध्य प्रदेशात ४००० कोटींची गुंतवणूक केली आहे. बेल्जियमच्या एका उपकंपनीमार्फत त्यांनी केवळ फ्रेंच फ्राईजच नाही, तर पोटॅटो फ्लेक्ससाठी अवाढव्य प्लांट उभारला आहे. ही गुंतवणूक भारताच्या वाढत्या क्षमतेवर शिक्कामोर्तब करते.
गुजरात, मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेशात आता छोटे उद्योजकही या व्यवसायात उतरत आहेत. ५० लाख ते १ कोटी रुपयांच्या गुंतवणुकीत एक छोटा प्लांट सहज उभा राहतो. तितकीच रक्कम खेळत्या भांडवलासाठी लागते, पण परतावा मिळण्याची खात्री अधिक आहे.
भारत आता केवळ कच्चा शेतीमाल विकणारा देश राहिलेला नाही. आपण आता 'व्हॅल्यू ॲडेड' प्रॉडक्ट्स म्हणजेच मूल्यवर्धित उत्पादने निर्यात करण्यावर भर देत आहोत. यामुळे शेतकऱ्यांच्या मालाला चांगला भाव मिळतोय आणि देशात रोजगाराच्या संधी निर्माण होत आहेत. स्नॅकिंग ब्रँड्सची वाढती लाट या व्यवसायाला गती देत आहे. भविष्यात बटाटा हा केवळ भाजीपुरता मर्यादित न राहता भारताच्या परकीय चलन साठ्यात मोठी भर टाकणारा घटक ठरेल.
आपल्या शेतात पिकणारा बटाटा जेव्हा परदेशातील बर्गरमध्ये जातो, तेव्हा ती केवळ व्यापार नसून भारताच्या बदलत्या अर्थव्यवस्थेची पावती असते. या जागतिक स्पर्धेत भारत आता 'फूड प्रोसेसिंग हब' बनण्याच्या उंबरठ्यावर आहे.
भारताची ही 'बटाटा क्रांती' येत्या काळात जागतिक बाजारपेठेचे समीकरण बदलणार का?
