बेडिया समुदायाचा हा प्रवास एका कलेच्या भयावह पतनाचा इतिहास आहे. एकेकाळी मध्य भारतातल्या राजघराण्यांमध्ये 'राई' नृत्य सादर करणारा हा समुदाय आज देहविक्रयासाठी ओळखला जातो. संस्थाने खालसा झाली, राजे-रजवाडे गेले आणि या कलाकारांच्या हातातील घुंगरू त्यांच्या पायातल्या कायमच्या बेड्या बनले.
ब्रिटीश काळात या समुदायाला 'गुन्हेगारी जमात' (Criminal Tribe) म्हणून शिक्का मारण्यात आला होता. वसाहतवादी साहित्यात त्यांचा उल्लेख भटक्या आणि गुन्हेगारी प्रवृत्तीचा असा केला गेला. स्वातंत्र्यानंतरही हा सामाजिक कलंक पुसला गेला नाही. उलट, उदरनिर्वाहाची सर्व कायदेशीर साधनं हिरावली गेल्यावर या समुदायाने जगण्यासाठी देहविक्रयाचा मार्ग स्वीकारला.
आकडेवारी सांगते की, मध्य प्रदेशातील सागर, विदिशा, गुना आणि राजगड जिल्ह्यांत या समुदायाची मोठी वस्ती आहे. या गावांमधली व्यवस्था अत्यंत विदारक आहे. इथे मुलगी वयात आली की तिला देहविक्रयात ढकलणं हा परंपरेचा भाग मानला जातो. याला 'सिर ढकाई' किंवा 'नथ उतराई' सारख्या नावांनी ओळखलं जातं.
या कुटुंबांमधील पुरुष—वडील आणि भाऊ—मुलींसाठी एजंट किंवा दलाल म्हणून काम करतात. मुंबई, दिल्लीसारख्या महानगरातील डान्स बार असोत किंवा महामार्गावरचे छोटे ढाबे, बेडिया समाजातील मुली तिथे राबताना दिसतात. कुटुंबाचं संपूर्ण अर्थकारण या मुलींच्या कमाईवर अवलंबून असतं.
विश्लेषकांच्या मते, याला 'इंटरजनरेशनल सेक्स वर्क' म्हणतात. जेव्हा एखादा व्यवसाय पिढ्यानपिढ्या कौटुंबिक परंपरेसारखा सोपवला जातो, तेव्हा त्या चक्रातून बाहेर पडणं अशक्यप्राय होतं. मुलींना लहानपणापासूनच 'भविष्यातील वेश्या' म्हणून तयार केलं जातं. शिक्षण त्यांच्यासाठी स्वप्नच राहून जातं.
यामागचं कारण केवळ गरिबी नाही, तर सामाजिक बहिष्कृतता हे देखील आहे. सरकारने 'जाबाली' सारख्या अनेक योजना राबवल्या, पण त्या भ्रष्टाचाराच्या आणि नियोजनाच्या अभावामुळे जमिनीवर पोहोचल्याच नाहीत. आजही या समाजातील तरुणांना मुख्य प्रवाहात नोकऱ्या मिळवणं कठीण जातं.
आधुनिक काळातही या प्रथेला 'परंपरा' म्हणून गोंजारलं जातं.'आदिवासी' किंवा 'विमुक्त' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या समुदायाचं हे वास्तव आपल्या व्यवस्थेवर मोठं प्रश्नचिन्ह उभं करतं.
कलेचा वारसा सांगणारा एक समाज जेव्हा जगण्यासाठी स्वतःच्या लेकींची अब्रू विकू लागतो, तेव्हा दोष त्या समाजाचा असतो की त्यांना मुख्य प्रवाहात आणू न शकणाऱ्या आपल्या व्यवस्थेचा?
एका कलेचा असा अंत पाहताना वाटतं आपण खरंच प्रगत झालो आहोत का?
