१९५० च्या दशकाच्या सुरुवातीला कॉम्प्युटर क्षेत्र बाल्यावस्थेत होतं. त्यावेळी या क्षेत्रात येण्यासाठी विशिष्ट औपचारिक प्रशिक्षण आवश्यक नसे. कॉम्प्युटर क्षेत्रातील कंपन्या प्रॉब्लेम सॉल्व्ह करण्यासाठी आवश्यक कौशल्यं असणाऱ्या कोणालाही नोकरी देऊ करत. त्यात ब्रिज खेळणारे, बुद्धिबळ खेळणारे, गणिताचे प्राध्यापक असे विविध लोक असायचे. अशा लोकांपैकी एक म्हणजे जीन समेट ही स्त्री. पण तिची ओळख केवळ या लोकांपैकी एक अशी नाही. ती कोबोल या प्रोग्रामिंग लँग्वेजची जन्मदात्री आहे.
त्या काळात कॉम्प्युटर हे एक मोठं अवजड आणि गुंतागुंतीचं यंत्र असे. आतासारखं घेतला कीबोर्ड आणि बडवल्या कीज असा उद्योग नसे. कॉम्प्युटरला डेटा इनपुट करण्यासाठी तो आधी कार्डावर पंच केला जात असे. या कार्डांवर कुठे आणि कशी छिद्रे आहेत यावरुन त्यावर काय लिहिलं आहे हे ठरत असे. मग ती कार्डस खास यंत्रांनी वाचली जात, मग तो डेटा प्रोग्रॅम्सकडून प्रोसेस होऊन आऊटपुट मिळे. हे आऊटपुटही सरळ दिसत नसे. तर ते पुन्हा पंच करुन पंच कार्ड रीडरकडून वाचून घेतले जात असे. प्रोग्रॅमिंगही काही सोपा प्रकार नव्हताच. तरी अगदीच असेंब्ली लॅन्ग्वेजमध्ये प्रोग्रामिंग करावं लागत नसे. पण तेव्हाचे प्रोग्राम्स हे सर्वसाधारणपणे काहीतरी गणिती कामं करणारे अधिक असत. पण मग आताशा आपण वापरतो तसे खरेदी-विक्रीचा ताळेबंद ठेवणारे, कर्मचारी आणि ग्राहकांची माहिती सांभाळणारे, थोडक्यात निरनिराळ्या उद्योगांना उपयोगी पडेल असे प्रोग्रामिंग तितकेसे व्हायचे नाही आणि त्याकाळच्या कॉम्प्युटर लँग्वेजेसही त्यासाठी काही खूप अनुकूल अशा नव्हत्या.
साहजिकच जीनने पहिल्यांदा कॉम्प्युटर पाहिला तेव्हा तिला या यंत्राविषयी काडीचीही जवळीक वाटली नव्हती. उलट काहीसा तिटकाराच वाटला होता. तिचा हा दृष्टीकोण त्या काळातल्या गणित अभ्यासकांना साजेसाच होता. ते सगळे लोक असाच विचार करायचे. मात्र काही दिवसांतच तिच्या तिरस्काराचं रूपांतर आवडीत झालं. ज्या काळात कॉम्प्युटर प्रोग्रॅमिंगसाठी पंच केलेल्या कार्डचा वापर व्हायचा, त्या काळात तिने गणितीय कॅलक्युलेशन्स करण्यासाठी प्रोग्राम्स तयार केले आणि तिला हे क्षेत्र चक्क आवडायला लागलं! तिची आवड पुढे इतकी वाढली की त्याने तिला कॉम्प्युटिंगच्या सुरुवातीच्या दिवसातली एक यशस्वी महिला म्हणून ओळख मिळवून दिली. कॉम्प्युटरच्या क्षेत्रात तिला सगळ्यात जास्त रस प्रोग्रामिंग लँग्वेजेसमध्ये होता. या लँग्वेजेस लोकांना शिकण्यासाठी सर्वत्र उपलब्ध व्हाव्यात आणि त्यांचा लोकांनी पुरेपूर वापर करून घ्यावा असं तिचं मत होतं. प्रत्येक माणसाचा कॉम्प्युटरशी काही ना काही संवाद घडावा, हे तिचं स्वप्न होतं.
जीनचा जन्म २३ मार्च १९२८ रोजी न्यूयॉर्कमध्ये झाला. तिचे आई-वडील वकील होते. जीनची आवड आणि क्षमता मात्र गणिताकडे झुकणारी होती. त्यासाठी तिने माउंट होलीयोक येथील कॉलेज निवडलं. त्याचं कारण या कॉलेजमध्ये असलेलं मॅथेमॅटिक्स डिपार्टमेंट उत्कृष्ट म्हणून गणलं जायचं. गणितात पदवी घेतल्यानंतर सुरुवातीला तिने गणित शिक्षक होता येईल का या दृष्टीने चाचपणी केली, पण न्यूयॉर्कमध्ये त्या काळात गणित शिक्षकांची भरती होत नव्हती. न्यू जर्सी येथे गणित शिकवण्यासाठी तिच्या पदव्या पुरेशा नाहीत असा शेरा मिळाला. त्यामुळे तिने इतर मार्ग शोधायला सुरुवात केली. नंतर तिला मेट्रोपॉलिटन लाईफ इन्शुरन्स कंपनीमध्ये ट्रेनी ऍक्च्युअरी म्हणून नोकरी मिळाली. इथे तिने पंच कार्ड काउंटिंग मशीनसाठीच्या ट्रेनिंग प्रोग्राममध्ये सहभागी होण्याची तयारी दाखवली. हे काम तिला बर्यापैकी आवडलं होतं. पण ट्रेनिंग पूर्ण झाल्यानंतर तिला तिच्या जुन्याच नोकरीच्या ठिकाणी परत पाठवलं गेलं. पुढे संगणक क्षेत्राशी परिचय झाल्यानंतर तिने एकदोन ठिकाणी नोकरी केली आणि १९६१ मध्ये ती आयबीएममध्ये रुजू झाली.
तिच्या करियरमधला एक ठळक टप्पा म्हणजे कोबोल ही प्रोग्रामिंग लँग्वेज तयार करण्यासाठी तिने दिलेलं योगदान. १९५० च्या अखेरपर्यंत कॉम्प्युटर केवळ सायंटिफिक कॅल्क्युलेशन्स नाही, तर बिझनेससाठी आवश्यक असलेल्या गोष्टीही करू शकतो हे स्पष्ट झालं होतं. अकाउंटिंग, व्यवस्थापन, पगार आणि तत्सम माहिती ठेवणं, खरेदी आणि निर्मिती प्रक्रिया या सगळ्या गोष्टी कॉम्प्युटरच्या मदतीने करता आल्यास उद्योगांना त्याचा मोठा फायदा होणार होता. त्यामुळे ही ऑपरेशन्स करण्यासाठी एक प्रोग्रामिंग लँग्वेज जन्माला घालण्यात आली. ती होती कॉमन बिझनेस ओरिएंटेड लँग्वेज, अर्थात कोबोल. कोबोलमुळे केवळ नंबरच नाहीत, तर बिझनेससाठी आवश्यक असलेल्या डेटावरही संस्करण करता येऊ लागलं. त्या काळात कोबोलचा सगळ्यात मोठा ग्राहक होता युनायटेड स्टेट्स डिपार्टमेंट ऑफ डिफेन्स. त्यांनी अट घातली होती, की जास्तीत जास्त लोकांना वापर करता यावा यासाठी कोबोलमध्ये साध्या इंग्रजीचा मोठ्या प्रमाणात वापर केलेला असेल. पुढे त्यांचा ग्राहक असलेल्या पेंटॅगॉनने तर असंही जाहीर केलं की ज्या कॉम्प्युटर मशीनवर कोबोल चालत नाही अशा मशीनची खरेदी ते करणार नाहीत.
कोबोलची निर्मिती करण्यासाठीच्या टीममध्ये जीनव्यतिरिक्त पाच प्रोग्रामर्स होते. त्यांनी सुमारे दोन आठवडे अथक परिश्रम करून या लँग्वेजचं डिझाईन तयार केलं. नोव्हेंबर १९५९ मध्ये त्यांचा प्रस्ताव क्लायंटकडून काही बारीक-सारीक बदल करून स्वीकारला गेला. पेंटॅगॉननेही कोबोलला मान्यता दिली. या भाषेत पुढे एकेक सुधारणा करत तिची नवनवीन व्हर्जन्स सादर केली गेली. त्यातही जीन समेटचं मोठं योगदान आहे. तिच्या पुढाकारानेच बँकिंग, हेल्थ केअर, रिटेलिंग, सरकारी संस्था अशा विविध प्रकारच्या व्यवसायांच्या कामकाजासाठी ही भाषा उपयुक्त ठरू लागली.
आयबीएममध्ये काम करत असताना तिने सुरुवातीला फॉरमॅक ही प्रोग्रामिंग लँग्वेज विकसित करण्याचं काम केलं. फॉरमॅक म्हणजे फॉर्म्युला मॅनिप्युलेशन कम्पायलर. या लँग्वेजची मूळ संकल्पनाही तिचीच होती. या आधारे मुख्यतः गणिती क्रिया करता यायच्या.
गणित आणि कॉम्प्युटर प्रोग्रामिंगव्यतिरिक्त अजून एक क्षेत्र जीनच्या आवडीचं होतं, ते म्हणजे कॉम्प्युटर हिस्ट्री. या विषयावर तिने तीन पुस्तकं लिहिली आहेत, जी आजही अभ्यासली जातात. याशिवाय तिने या तिन्ही विषयांवर विस्तृत लेखन केलं आहे.
कॉम्प्युटर सर्वसामान्यांना हाताळता यावा, बिझनेसचं कामकाज त्याच्या मदतीने करता यावं म्हणून जीनने प्रयत्न केले नसते, तर चित्र काहीसं वेगळं दिसलं असतं. एका अर्थी त्या काळी बडं 'प्रस्थ' असलेल्या कॉम्प्युटरचा सामान्य माणसाशी संबंध यायला तिचं काम कारणीभूत ठरलं. त्यामुळेच तिची दखल घेणं आवश्यक ठरतं.
सध्या पायथन-जावा वगैरे प्रोग्रामिंग लँग्वेजेस जगावर राज्य करत असल्या तरी काही कंपन्या त्यांचे चांगले चाललेले कोबोल प्रोग्राम्स अजूनही त्याच भाषेत चालवतात. मोठमोठ्या कंपन्या आजही कोबोल प्रोग्राम्स वापरतात. आजच्या घडीला कोबोल शिकणं सयुक्तिक आहे का हे जरा गुगलला विचारुन पाहा तर जरा!!
स्मिता जोगळेकर
