होमी भाभा: भारताच्या अणुकार्यक्रमाचे जनक

केंब्रिजमधून १८ वर्षांच्या एका मुलाने ८ ऑगस्ट १९२८ रोजी वडिलांना पत्र लिहिलं: "इंजिनिअर म्हणून नोकरी करणं हे माझ्यासाठी नाही... Physics is my line." हा मुलगा म्हणजे होमी जहांगीर भाभा. पुढे याच मुलाने भारताच्या अणुकार्यक्रमाचा पाया घातला.

बालवैज्ञानिक आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये भाभांविषयी हमखास प्रश्न येतात. त्यांचं आयुष्य, त्यांनी उभ्या केलेल्या संस्था आणि महत्त्वाच्या तारखा इथे एका ठिकाणी दिल्या आहेत.

बालपण आणि शिक्षण

होमी भाभा यांचा जन्म ३० ऑक्टोबर १९०९ रोजी मुंबईत एका पारशी कुटुंबात झाला. त्यांचं शालेय शिक्षण मुंबईच्या कॅथेड्रल अँड जॉन कॉनन स्कूलमध्ये झालं. सर दोराबजी टाटा यांच्या पत्नी मेहेरबाई या भाभांच्या आत्या होत्या.

१९२७ मध्ये ते इंजिनिअरिंग शिकण्यासाठी केंब्रिजच्या गॉनव्हिल अँड कीज कॉलेजमध्ये गेले. पण तिथे त्यांचं मन भौतिकशास्त्रात रमलं. वडिलांनी एक अट घातली: आधी इंजिनिअरिंगची परीक्षा फर्स्ट क्लासमध्ये पास कर, मग भौतिकशास्त्र शिक. जून १९३० मध्ये भाभांनी मेकॅनिकल ट्रायपॉस फर्स्ट क्लासमध्ये पास केली आणि त्यानंतर पूर्ण वेळ सैद्धांतिक भौतिकशास्त्राकडे वळले.

केंब्रिजमधील संशोधन

१९३५ मध्ये भाभांनी पॉझिट्रॉन आणि इलेक्ट्रॉन एकमेकांवर आदळून कसे विखुरतात, यावर संशोधन केलं. ही प्रक्रिया आज 'भाभा स्कॅटरिंग' (भाभा प्रकीर्णन) म्हणून ओळखली जाते.

१९३७ मध्ये त्यांनी जर्मन शास्त्रज्ञ वॉल्टर हाइटलर यांच्यासोबत वैश्विक किरणांमुळे (कॉस्मिक रेज) तयार होणाऱ्या कणांच्या 'शॉवर'चं स्पष्टीकरण दिलं. हा 'भाभा-हाइटलर कॅस्केड सिद्धांत' म्हणून ओळखला जातो.

१९३९ मध्ये ते सुट्टीसाठी भारतात आले आणि त्याच वेळी दुसरं महायुद्ध सुरू झालं. त्यामुळे ते केंब्रिजला परत जाऊ शकले नाहीत. १९४० मध्ये ते बंगळुरूच्या इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समध्ये (IISc) कॉस्मिक रे रिसर्च युनिटचे प्रमुख म्हणून रुजू झाले. १९४१ मध्ये त्यांची लंडनच्या रॉयल सोसायटीचे फेलो (FRS) म्हणून निवड झाली.

TIFR ची स्थापना

भारतात मूलभूत विज्ञानाचं मोठं संशोधन केंद्र नव्हतं. १२ मार्च १९४४ रोजी भाभांनी सर दोराबजी टाटा ट्रस्टला अशी संस्था उभारण्याचा प्रस्ताव पाठवला. त्यात त्यांनी लिहिलं की आपल्याच देशात राहून उत्तम संशोधन संस्था उभ्या करणं हे आपलं कर्तव्य आहे.

या प्रस्तावातून टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च (TIFR) उभी राहिली. १ जून १९४५ रोजी ती बंगळुरूत सुरू झाली आणि ऑक्टोबर १९४५ मध्ये मुंबईत हलवली गेली. भाभा तिचे संस्थापक संचालक होते.

भाभांना चित्रकला आणि संगीताचीही आवड होती. TIFR च्या इमारतींच्या रचनेत त्यांनी स्वतः लक्ष घातलं आणि संस्थेसाठी आधुनिक भारतीय चित्रांचा संग्रह सुरू केला.

अणुऊर्जा आयोग आणि ट्रॉम्बे

२६ एप्रिल १९४८ रोजी भाभांनी पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंना देशातील अणुसंशोधन कसं उभं करावं यावर एक टिपण दिलं. ऑगस्ट १९४८ मध्ये अणुऊर्जा आयोग (Atomic Energy Commission) स्थापन झाला आणि भाभा त्याचे पहिले अध्यक्ष झाले.

जानेवारी १९५४ मध्ये त्यांनी मुंबईजवळ ट्रॉम्बे येथे Atomic Energy Establishment, Trombay (AEET) सुरू केलं. ३ ऑगस्ट १९५४ रोजी केंद्र सरकारचा अणुऊर्जा विभाग (DAE) स्थापन झाला आणि भाभा त्याचे सचिव झाले. याच वर्षी त्यांना पद्मभूषण पुरस्कार मिळाला.

१९५५ मध्ये जिनिव्हा येथे संयुक्त राष्ट्रांची 'अणुऊर्जेचे शांततापूर्ण उपयोग' ही पहिली आंतरराष्ट्रीय परिषद झाली. तिचं अध्यक्षपद भाभांकडे होतं. ४ ऑगस्ट १९५६ रोजी ट्रॉम्बेतील 'अप्सरा' अणुभट्टी कार्यान्वित (क्रिटिकल) झाली. ही आशियातील पहिली संशोधन अणुभट्टी होती.

मॉं ब्लॉं अपघात

२४ जानेवारी १९६६ रोजी भाभा आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेच्या (IAEA) बैठकीसाठी व्हिएन्नाला निघाले होते. वाटेत त्यांचं एअर इंडियाचं विमान फ्रान्स-इटली सीमेवरच्या मॉं ब्लॉं (Mont Blanc) पर्वतावर कोसळलं. या अपघातात भाभांचा मृत्यू झाला. ते ५६ वर्षांचे होते.

त्यांच्या स्मरणार्थ ट्रॉम्बेच्या AEET चं नाव बदलून 'भाभा अणुसंशोधन केंद्र' (Bhabha Atomic Research Centre: BARC) असं ठेवण्यात आलं.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• ३० ऑक्टोबर १९०९: मुंबईत जन्म.
• १९३५: 'भाभा स्कॅटरिंग'वरील संशोधन.
• १ जून १९४५: TIFR सुरू; भाभा संस्थापक संचालक.
• ऑगस्ट १९४८: अणुऊर्जा आयोगाची स्थापना; भाभा पहिले अध्यक्ष.
• जानेवारी १९५४: ट्रॉम्बे येथे AEET ची स्थापना.
• ३ ऑगस्ट १९५४: अणुऊर्जा विभागाची (DAE) स्थापना; भाभा सचिव.
• ४ ऑगस्ट १९५६: 'अप्सरा' अणुभट्टी कार्यान्वित, आशियातील पहिली संशोधन अणुभट्टी.
• २४ जानेवारी १९६६: मॉं ब्लॉं येथे विमान अपघातात निधन; त्यानंतर AEET चं नाव BARC.

इंजिनिअरिंगची पदवी घेऊन भौतिकशास्त्राकडे वळलेल्या भाभांनी पुढे इंजिनिअरिंगच्या मोठ्या प्रकल्पांचंही नेतृत्व केलं. TIFR आणि BARC या त्यांनी उभ्या केलेल्या संस्था आजही भारताच्या विज्ञान संशोधनात महत्त्वाच्या आहेत.

संदर्भ: भाभा अणुसंशोधन केंद्र (barc.gov.in); टाटा मूलभूत संशोधन संस्था, इतिहास (tifr.res.in); अणुऊर्जा विभाग (dae.gov.in); Virendra Singh, "Homi Jehangir Bhabha: Architect of Modern Science and Technology in India" (arXiv:0906.3356).

फोटो: IAEA Imagebank / CC BY-SA 2.0 / Wikimedia Commons