३ दशलक्ष डॉलरचा पुरस्कार आणि साधेपणाची वाट! अशोक सेन यांची कहाणी

तीन दशलक्ष डॉलरचा पुरस्कार, विश्वाच्या रहस्यांचा शोध आणि तरीही साधेपणाची वाट! अशोक सेन या भारतीय शास्त्रज्ञाची विलक्षण कहाणी

सायकलवरून कामावर जाणारा विश्वविख्यात शास्त्रज्ञ! अशोक सेन यांची गोष्टच वेगळी आहे…

जगातील नामवंत भौतिकशास्त्रज्ञांच्या मांदियाळीत स्थान. संशोधनासाठी लाखो डॉलरचा पुरस्कार. पद्मश्री, पद्मभूषण आणि आता प्रतिष्ठेचे ऑस्कर क्लाइन पदक! तरीही प्रसिद्धीच्या झगमगाटापासून दूर राहणारा एक साधा माणूस!

ही कहाणी आहे भारतीय सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ प्रा. अशोक सेन यांची.

२२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी स्वीडनमधील स्टॉकहोम विद्यापीठात त्यांना २०२६ च्या ऑस्कर क्लाइन पदकाने सन्मानित करण्यात आले. हा सन्मान मिळवणारे ते पहिले भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ ठरले. आधुनिक भौतिकशास्त्रातील त्यांच्या मूलभूत संशोधनाची ही जागतिक पातळीवरील दखल आहे.

पण अशोक सेन यांच्याविषयी आकर्षण वाटण्याचे कारण केवळ त्यांचे पुरस्कार नाहीत. विश्वाच्या उत्पत्तीपासून कृष्णविवरांच्या गूढ रचनेपर्यंतच्या प्रश्नांचा वेध घेणारा हा संशोधक विज्ञानाच्या जगात मोठा असला, तरी त्याच्या व्यक्तिमत्त्वात साधेपणा आणि संशोधनाप्रती निष्ठा यांना महत्त्वाचे स्थान आहे.

कोलकात्यातून सुरू झालेला प्रवास

१५ जुलै १९५६ रोजी कोलकाता येथे अशोक सेन यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील भौतिकशास्त्राचे प्राध्यापक होते. घरातील शैक्षणिक वातावरण, गणिताविषयीची आवड आणि विज्ञानाबद्दलची उत्सुकता यांमधून त्यांच्या बौद्धिक प्रवासाची पायाभरणी झाली.

कोलकाता हे सत्येंद्रनाथ बोस आणि मेघनाद साहा यांसारख्या महान शास्त्रज्ञांचे शहर.अशा वातावरणात वाढताना विज्ञानाकडे पाहण्याची त्यांची दृष्टी अधिकाधिक विकसित होत गेली.

त्यांनी कोलकात्याच्या प्रेसिडेन्सी कॉलेजमधून १९७५ मध्ये भौतिकशास्त्राची पदवी मिळवली. त्यानंतर भारतीय तंत्रज्ञान संस्थेच्या (IIT) कानपूर येथील संस्थेतून पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. पुढे अमेरिकेतील स्टोनी ब्रूक विद्यापीठातून १९८२ मध्ये त्यांनी भौतिकशास्त्रात पीएच.डी. मिळवली.

त्यानंतर फर्मी नॅशनल ॲक्सिलरेटर लॅबोरेटरी आणि स्टॅनफर्ड येथील संशोधन संस्थेत त्यांनी काम केले. आंतरराष्ट्रीय संशोधनविश्वात स्वतःचे स्थान निर्माण करण्यासाठी आवश्यक असलेली शैक्षणिक आणि संशोधनाची भक्कम पायाभरणी त्यांनी केली.

परदेशात संधी,पण संशोधनासाठी भारताची निवड:

भारताबाहेर राहण्याची संधी असताना त्यांनी भारतात संशोधन करण्याचा मार्ग निवडला. त्यांच्या बाबतीत ही निवड केवळ भावनिक देशप्रेमाची गोष्ट नव्हती; भारतातील संशोधनसंस्थांमध्ये काम करत त्यांनी जागतिक दर्जाचे संशोधन केले आणि देशातील वैज्ञानिक वातावरण समृद्ध करण्यात योगदान दिले.

परदेशातील नामांकित संस्थांमध्ये काम केल्यानंतर १९८८ मध्ये अशोक सेन भारतात परतले आणि मुंबईतील टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्चमध्ये (TIFR) रुजू झाले. १९९७ मध्ये ते अलाहाबाद येथील हरिश्चंद्र रिसर्च इन्स्टिट्यूटमध्ये गेले. पुढे त्यांनी बंगळुरू येथील इंटरनॅशनल सेंटर फॉर थिअरेटिकल सायन्सेसमध्येही संशोधनकार्य केले.

विश्व समजून घेण्याचा एक वेगळाच प्रयत्न!

आता प्रश्न असा पडतो की, अशोक सेन यांनी नेमके असे काय संशोधन केले की जगातील श्रेष्ठ भौतिकशास्त्रज्ञांच्या यादीत त्यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते?

त्यांच्या संशोधनाचा केंद्रबिंदू आहे स्ट्रिंग थिअरी (String Theory).

सोप्या भाषेत सांगायचे, तर आधुनिक भौतिकशास्त्रात विश्वातील मूलभूत कण आणि त्यांच्यातील परस्परक्रिया समजून घेण्यासाठी अनेक सिद्धान्त वापरले जातात. स्ट्रिंग थिअरी हा या प्रश्नाचा वेध घेणारा एक सैद्धांतिक दृष्टिकोन आहे.

अर्थात,हा सिद्धान्त अद्याप प्रयोगांनी निर्णायकपणे सिद्ध झालेला नाही. तरीही त्यातून विश्वाच्या मूलभूत रचनेविषयी महत्त्वाचे गणितीय आणि सैद्धांतिक प्रश्न तपासता येतात.

अशोक सेन यांचे या क्षेत्रातील योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. वरकरणी वेगवेगळे वाटणारे काही सिद्धान्त प्रत्यक्षात एकमेकांशी कसे संबंधित असू शकतात, हे त्यांच्या संशोधनातून स्पष्ट झाले.

म्हणजेच, त्यांच्या संशोधनाचा विषय आपल्या दैनंदिन आयुष्यात सहज दिसणाऱ्या वस्तूंचा नसून, विश्वाच्या मूलभूत नियमांचा आहे.

तीन दशलक्ष डॉलरचा पुरस्कार!

२०१२ मध्ये अशोक सेन यांना Breakthrough Prize in Fundamental Physics हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. या पुरस्काराची रक्कम तीन दशलक्ष अमेरिकी डॉलर होती. भारतीय चलनातील कोट्यवधी रुपयांच्या या पुरस्काराने त्यांच्या संशोधनाची आंतरराष्ट्रीय प्रतिष्ठा अधोरेखित केली.

पण त्याआधीही त्यांच्या कामाची दखल घेतली गेली होती.

१९८९ मध्ये त्यांना ICTP पुरस्कार.

१९९४ मध्ये शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार.

२००९ मध्ये इन्फोसिस पुरस्कार मिळाला.

२००१ मध्ये पद्मश्री, तर २०१३ मध्ये पद्मभूषण पुरस्काराने भारत सरकारने त्यांचा गौरव केला.

२०१४ मध्ये त्यांना प्रतिष्ठेचे डिरॅक पदकही मिळाले.

पुरस्कारांची ही यादी केवळ सन्मानांची मोजदाद नाही; अनेक दशके मूलभूत संशोधनात केलेल्या सातत्यपूर्ण कामाची ती पावती आहे.

ऑस्कर क्लाइन पदक : जागतिक मान्यतेचा आणखी एक टप्पा

आता त्यांच्या कारकिर्दीत आणखी एक महत्त्वाचा अध्याय जोडला गेला आहे.

२०२६ चे ऑस्कर क्लाइन पदक मिळवणारे अशोक सेन हे पहिले भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ ठरले. स्वीडिश सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ ऑस्कर क्लाइन यांच्या स्मरणार्थ दिला जाणारा हा पुरस्कार १९८८ पासून प्रदान केला जातो.

या पदकाचे यापूर्वीचे मानकरी म्हणजे हान्स बेथे, स्टीव्हन वाइनबर्ग, चेन-निंग यांग आणि स्टीफन हॉकिंग यांसारखे महान शास्त्रज्ञ.

मोठेपणाचा खरा अर्थ!

अशोक सेन यांच्या नावापुढे असलेल्या पदव्या, पुरस्कार आणि सन्मान पाहिले की त्यांच्या कामाची व्याप्ती लक्षात येते. पण त्यांच्या कहाणीतील सर्वांत महत्त्वाचा धडा वेगळाच आहे.

विज्ञानात मूलभूत संशोधन करणाऱ्या व्यक्तीला प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर ताबडतोब मिळत नाही. अनेकदा वर्षानुवर्षे गणिती मांडण्या तपासाव्या लागतात. एखादी संकल्पना योग्य आहे का, तिचे परिणाम काय असतील आणि तिची पडताळणी कशी करता येईल, यासाठी प्रदीर्घ काळ संयमाने काम करावे लागते.

अशा संशोधनात तात्कालिक प्रसिद्धीपेक्षा जिज्ञासा, सातत्य आणि बौद्धिक प्रामाणिकपणा यांना अधिक महत्त्व असते.

अशोक सेन यांच्या कारकिर्दीकडे पाहताना हाच पैलू ठळकपणे जाणवतो. त्यांनी भारतात राहून आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे संशोधन केले. त्यांच्या कामाने जगभरातील भौतिकशास्त्रज्ञांना विचार करण्यासाठी नवे मार्ग दिले.

अशोक सेन यांची कारकीर्द आपल्याला हेच शिकवते — ज्ञानाच्या शोधाला सीमा नसतात, संशोधनाला शॉर्टकट नसतो आणि खऱ्या यशाला स्वतःची जाहिरात करण्याची गरज नसते.

विश्वाच्या अफाट पसाऱ्यातील सूक्ष्म रहस्ये उलगडण्याचा प्रयत्न करणारा हा भारतीय शास्त्रज्ञ आजच्या तरुणांसाठी केवळ प्रेरणास्थान नाही, तर विज्ञानाकडे पाहण्याची एक दृष्टीही आहे.

पुरस्कार किती मिळाले, यापेक्षा आपण जगाच्या ज्ञानात किती भर घातली, हा प्रश्न महत्त्वाचा. आणि अशोक सेन यांचे आयुष्य या प्रश्नाचे एक विलक्षण उत्तर आहे!