आपण बहुतेकजण हे प्रांजळपणे कबूल करतील की, शाळेत असताना 'सांख्यिकी' (Statistics) हा विषय आपल्यासाठी एखाद्या गुढ चिनी भाषेसारखा होता.आकडे,आलेख आणि ते विळखा घालणारे फॉर्म्युले बघितले की मला वाटायचं, हे सगळं नक्की कोणासाठी बनवलंय? पण जसजसं वय वाढत गेलं आणि जग समजायला लागलं,तसं लक्षात आलं की आपल्या आयुष्याचा 'रिमोट कंट्रोल' खरं तर याच आकड्यांच्या हातात असतो.
आज २९ जून, म्हणजे 'राष्ट्रीय सांख्यिकी दिन'. पण दुर्दैवाने आपल्याकडे क्रिकेटपटूंच्या सरासरीची चर्चा जेवढी रंगते, तेवढी ही सरासरी काढण्याची पद्धत विकसित करणाऱ्या तज्ज्ञांची होत नाही. प्रशांत चंद्र महालनोबीस हे असंच एक नाव, जे आजच्या 'बिग डेटा' आणि 'एआय'च्या काळात आपण विसरून चाललो आहोत. विचार करण्यासारखं असं की, ज्या माणसाने भारताच्या विकासाचा आराखडा आकड्यांच्या जोरावर मांडला, त्याचं नाव आजच्या पिढीला केवळ स्पर्धा परीक्षेच्या पुस्तकातच माहिती आहे.
सांख्यिकी हा विषय सर्वसामान्यांना न कळण्याचं मुख्य कारण म्हणजे त्याची मांडणी. पण महालनोबीस यांनी हा विषय केवळ कागदावर मर्यादित ठेवला नाही. त्यांनी 'इंडियन स्टॅटिस्टिकल इन्स्टिट्यूट' (ISI) उभी केली आणि जगाला दाखवून दिलं की, आकडे केवळ मोजण्यासाठी नसून ते भविष्याचा वेध घेण्यासाठी असतात. आज जेव्हा आपण 'डेटा इज द न्यू ऑईल' असं म्हणतो, तेव्हा महालनोबीस यांनी हे ७० वर्षांपूर्वीच ओळखलं होतं.
त्यांच्या सिद्धांतांपैकी सर्वात महत्त्वाचा म्हणजे 'महालनोबीस डिस्टन्स' (Mahalanobis Distance). आता हे सोप्या भाषेत सांगायचं तर, समजा पुण्यातील मिसळ आणि कोल्हापुरातील मिसळ यातला फरक आपल्याला मोजायचा आहे. केवळ तिखटपणा मोजून चालणार नाही, तर रस्सा, फरसाण आणि कांदा अशा अनेक गोष्टींचा विचार करावा लागेल. दोन वेगवेगळ्या गोष्टींमधील फरक अनेक परिमाणांच्या (Dimensions) आधारे कसा मोजायचा, याचं गणित त्यांनी मांडलं. आज हे तंत्र 'पॅटर्न रिकग्निशन' आणि 'मशीन लर्निंग'मध्ये जगभरात वापरलं जातं.
दुसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे 'सॅम्पल सर्व्हे'. भारतासारख्या अवाढव्य देशात प्रत्येकाच्या घरी जाऊन माहिती गोळा करणं अशक्य होतं. महालनोबीस यांनी 'रँडम सॅम्पलिंग'ची पद्धत आणली. यामुळे कमी वेळात आणि कमी खर्चात देशाची आर्थिक स्थिती काय आहे, हे कळणं शक्य झालं. आज जे 'ओपिनियन पोल' किंवा 'एक्झिट पोल' आपण टीव्हीवर पाहतो, त्याचा पाया महालनोबीस यांनीच रचला होता.
आपल्या महाराष्ट्रात आपण 'हिशोब चोख' ठेवण्याला खूप महत्त्व देतो. पण हा हिशोब जेव्हा देशाच्या पातळीवर जातो, तेव्हा महालनोबीस यांच्या 'सेकंड फाईव्ह इयर प्लॅन'ची (दुसरी पंचवार्षिक योजना) आठवण येते. भारताच्या औद्योगिकीकरणाचा पाया त्यांनीच रचला. रशियाच्या मॉडेलचा आधार घेऊन त्यांनी भारताला जड उद्योगांच्या दिशेने नेलं. हे मान्य करायलाच हवं की, आज जर आपण तांत्रिकदृष्ट्या प्रगत आहोत, तर त्यामागे त्या काळी आकड्यांशी खेळणाऱ्या या माणसाचं डोकं होतं.
पण मुद्दा असा आहे की, आपण महालनोबीस यांना केवळ एका जयंतीपुरतं मर्यादित ठेवलं आहे. आजच्या काळात जेव्हा डेटा चोरी आणि चुकीच्या आकडेवारीचा सुळसुळाट झाला आहे, तेव्हा महालनोबीस यांची 'डेटा क्युरसी'(Data Curation)ची तत्त्वं जास्त गरजेची आहेत. आपण व्हॉट्सॲपवर येणाऱ्या कोणत्याही आकड्यावर विश्वास ठेवतो, पण तो आकडा कुठून आला हे शोधण्याची तसदी घेत नाही.
माझ्या मते, सांख्यिकी हा विषय केवळ तज्ज्ञांचा नसून तो प्रत्येक सजग नागरिकाचा असावा. महालनोबीस यांनी विज्ञानाला समाजशास्त्राशी जोडलं. त्यांनी दाखवून दिलं की, आकड्यांच्या मागे माणसं असतात आणि त्या माणसांच्या विकासासाठी आकडेवारी अचूक असणं गरजेचं असतं.
आजच्या 'इन्स्टंट' युगात महालनोबीस यांच्यासारख्या ऋषींविषयी माहिती असणं हे केवळ बौद्धिक समाधान नसून ती काळाची गरज आहे. ज्या देशाला स्वतःच्या आकडेवारीवर नियंत्रण ठेवता येत नाही, तो देश प्रगतीच्या शर्यतीत मागे पडतो. त्यामुळेच, महालनोबीस यांचं कार्य केवळ इतिहासाच्या पानांवर न राहता आपल्या धोरणांमध्ये जिवंत असायला हवं.
सत्य हे आकड्यांमध्ये नसतं, तर त्या आकड्यांच्या अचूक विश्लेषणात असतं हेच महालनोबीस यांनी आपल्याला शिकवलं.
