८ कोटी झाडं एका सेकंदात आडवी: 'जागतिक उल्कापात दिवस' आणि आकाशातून कोसळणारं ते महाभयंकर रहस्य!
३० जून १९०८ च्या त्या एका सकाळी, सायबेरियातल्या तुंगुस्का नदीकाठी तब्बल ८ कोटी झाडं अवघ्या काही सेकंदात जमिनीवर आडवी झाली होती. हा स्फोट हिरोशिमावर टाकलेल्या अणुबॉम्बपेक्षा १८५ पटीने अधिक शक्तिशाली होता, पण विशेष म्हणजे जमिनीवर साधा खड्डाही पडला नव्हता.
आज ३० जून २०२६. आज आपण 'जागतिक उल्कापात दिवस' (World Asteroid Day) साजरा करत आहोत. पण हा दिवस साजरा करण्याचं कारण एखादा आनंददायी उत्सव नसून, मानवी इतिहासातील सर्वात मोठ्या आणि रहस्यमय अवकाशीय स्फोटाची आठवण आहे. सायबेरियातल्या त्या 'तुंगुस्का' घटनेला आज ११८ वर्ष पूर्ण होत आहेत, पण त्याचं गूढ आजही शास्त्रज्ञांना पूर्णपणे उलगडलेलं नाही.
सव्वासात वाजता जेव्हा तो स्फोट झाला, तेव्हा ६०० किलोमीटर दूरपर्यंत जमिनीला हादरे बसले होते. १००० किलोमीटर दूर असलेल्या घरांच्या खिडक्या फुटल्या होत्या. आकाशात इतका प्रकाश होता की रात्रीही लोकांना वर्तमानपत्र वाचता येत होतं. पण जेव्हा १९२७ मध्ये लिओनिड कुलिक हे रशियन शास्त्रज्ञ तिथे पोहोचले, तेव्हा त्यांना तिथे काहीच सापडलं नाही—ना एखादा मोठा खड्डा, ना त्या उल्केचे अवशेष.
आपण याला 'उल्कापात' म्हणतो खरं, पण तो जमिनीवर झालाच नव्हता. शास्त्रज्ञांच्या मते, अंदाजे ५०-६० मीटर व्यासाचा एक दगड किंवा बर्फाळ धूमकेतू जमिनीपासून ५-१० किलोमीटर वरच हवेत फुटला. यालाच विज्ञानाच्या भाषेत 'एअरबर्स्ट' म्हणतात. हवेतल्या त्या स्फोटाने जी 'शॉकवेव्ह' निर्माण केली, तिने २,१५० चौरस किलोमीटरचा परिसर अक्षरशः सपाट करून टाकला.
हे सगळं ऐकताना आपल्याला वाटतं की हे कुठल्यातरी साय-फाय सिनेमातलं दृश्य आहे.पण अंतराळातून येणारे हे धोके आजही आपल्या डोक्यावर टांगत्या तलवारीसारखे आहेत. याच महिन्यात, म्हणजे जून २०२६ च्या सुरुवातीलाच '२०२६ LD' आणि '२०२६ KM3' नावाचे दोन विमानांच्या आकाराचे लघुग्रह पृथ्वीच्या जवळून गेले. इतकंच काय, गेल्या शनिवारी (२७ जून २०२६) '1997 NC1' नावाचा तब्बल एक मैल रुंदीचा महाकाय दगड आपल्यापासून सुरक्षित अंतरावरून गेला.
आपल्याकडे कुणी 'अगांतुक' पाहुणा आला तर आपण कपाळावर आठ्या पडतात, पण अवकाशातून येणारे हे पाहुणे तर थेट 'दरवाजा तोडून' आत येण्याची क्षमता ठेवतात. फरक इतकाच की, १९०८ मध्ये आपल्याकडे त्यांना ट्रॅक करायला कोणतीही यंत्रणा नव्हती. आज मात्र नासा (NASA) आणि इसा (ESA) सारख्या संस्था अहोरात्र आकाशावर लक्ष ठेवून आहेत.
आपण पृथ्वीवरच्या छोट्या-छोट्या वादात इतके अडकलो आहोत की, वरून येणाऱ्या या मोठ्या संकटांकडे आपलं लक्षच नसतं. आपण रस्त्यावरच्या खड्ड्यांवरून महापालिकेशी भांडतो, पण अवकाशात असे अनेक 'खड्डे' पाडणारे दगड फिरत आहेत. २०२९ मध्ये 'अपोफिस' (Apophis) नावाचा एक मोठा लघुग्रह पृथ्वीच्या इतक्या जवळून जाणार आहे की तो आपल्याला उघड्या डोळ्यांनी दिसेल. संयुक्त राष्ट्राने तर २०२९ हे वर्ष 'आंतरराष्ट्रीय लघुग्रह जागरूकता वर्ष' म्हणून घोषित केलं आहे.
आजच्या या दिवशी तुंगुस्का घटनेची आठवण काढणं म्हणजे केवळ विज्ञानाचा इतिहास वाचणं नाही, तर आपण या अफाट विश्वात किती छोटे आणि असुरक्षित आहोत याची जाणीव करून घेणं आहे. सायबेरियातल्या त्या ८ कोटी झाडांनी दिलेला इशारा आजही तितकाच ताजा आहे.
आपण ज्या ग्रहावर राहतो, तो सुरक्षित ठेवण्यासाठी केवळ जमिनीवरच्या सीमा राखणं पुरेसं नाही, तर आकाशातून येणाऱ्या या निनावी पाहुण्यांवरही नजर ठेवणं गरजेचं आहे. शेवटी, निसर्गाचा एक 'एअरबर्स्ट' आपला सगळा माज आणि तंत्रज्ञान एका सेकंदात आडवं करू शकतो, हे तुंगुस्काने सिद्ध केलंच आहे.
पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही रात्रीच्या शांत आकाशात एखादी 'तुटणारी चांदणी' पाहाल आणि इच्छा मागाल, तेव्हा ती चांदणी खरंच चांदणी आहे की एखादा 'तुंगुस्का' देणारा दगड, याचा विचार नक्की करा.
