१९ मार्च २०२६. पहाटेच्या कोवळ्या उन्हात महाराष्ट्रातील घराघरांच्या गच्चीवर गुढ्या उभारल्या जात असताना, खाली अंगणात बसून एक वृद्ध गृहस्थ पंचांगाची कोरी पानं उलटत आहेत. या पानांच्या पहिल्याच ओळीवर एका नव्या वर्षाचं नाव कोरलेलं दिसतं - 'पराभव' संवत्सर.
भारतीय कालगणनेत ६० वर्षांचा एक गट असतो, ज्याला 'संवत्सर चक्र' किंवा 'बृहस्पती चक्र' म्हटले जाते. हे केवळ परंपरेने दिलेले नाव नाही, तर यामागे खगोलशास्त्रीय गणित दडलेले आहे. गुरु ग्रहाच्या (Jupiter) सूर्याभोवतीच्या भ्रमणाला साधारण ११.८६ वर्षे लागतात. गुरुच्या अशा पाच फेऱ्या म्हणजे ६० वर्षांचा काळ पूर्ण होतो. या प्रत्येक वर्षाला एक विशिष्ट नाव देण्यात आले आहे, जे पुन्हा ६० वर्षांनी येते.
'पराभव' हे या चक्रातील ४० वे संवत्सर आहे. शब्दाचा ढोबळ अर्थ 'हार' किंवा 'पराजय' असा होत असला तरी, पंचांगकर्ते आणि अभ्यासकांच्या मते याचा अर्थ अधिक सूक्ष्म आहे. मनोरंजक गोष्ट म्हणजे, ही नावे केवळ भविष्य सांगण्यासाठी नसून ती निसर्गातील बदलांचे आणि मानवी प्रवृत्तींचे सूचक असतात. 'पराभव' म्हणजे जुन्या, कालबाह्य झालेल्या गोष्टींचा अंत आणि एका नव्या संघर्षाची नांदी.
इतिहास दाखवतो की, काळाच्या या चक्रात नावांचा प्रभाव मानवी मानसिकतेवर पडत असतो. याकडे वेगळ्या नजरेने पाहिलं तर, हे वर्ष अहंकाराचा पराभव करून संयम शिकवण्याचे प्रतीक ठरू शकते. ज्योतिषशास्त्रीय संहितेनुसार, या वर्षात राजकीय उलथापालथ आणि नैसर्गिक बदलांचे संकेत मिळतात. पण विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचे तर, हे केवळ ग्रहांच्या स्थितीनुसार दिलेले एक लेबल आहे.
या सगळ्यात एक 'pattern' आहे. मानवी स्वभाव नावावरून भीती बाळगतो किंवा आनंद साजरा करतो, पण काळ मात्र आपल्या गतीने पुढे सरकत असतो. आजच्या आधुनिक युगात, जिथे आपण आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सच्या गप्पा मारतो, तिथे हजारो वर्षांपूर्वी ठरवलेले हे ६० वर्षांचे चक्र आजही तितक्याच अचूकपणे फिरत आहे, ही बाब थक्क करणारी आहे.
जवळून बघितलं तर लक्षात येतं की, 'पराभव' हे नाव केवळ एका वर्षाचे नसून, ते एका स्थित्यंतराचे प्रतीक आहे. निसर्ग स्वतःला पुन्हा 'रिसेट' करण्यासाठी कधीकधी अशा नावांचा आधार घेतो. पण हा पराभव नेमका कोणाचा असेल? माणसाच्या अहंकाराचा की त्याच्या अज्ञानाचा?
