एका नर्सला तिच्या संपूर्ण कारकिर्दीत जेवढा वेळ रुग्णांच्या नाड्या तपासण्यात खर्च करावा लागतो, त्यातील तब्बल १० दशलक्ष तासांची बचत 'डोझी' (Dozee) नावाच्या एका भारतीय स्टार्टअपने करून दाखवली आहे. हे १० दशलक्ष तास म्हणजे केवळ आकडे नाहीत, तर तेवढा वेळ त्या परिचारिकांनी गंभीर रुग्णांच्या प्रत्यक्ष सेवेसाठी वापरला आहे. विज्ञानाच्या भाषेत याला 'कार्यक्षमता' म्हणत असतील, पण भारतीय रुग्णालयांच्या गर्दीत हा एखाद्या चमत्कारापेक्षा कमी नाही.
आपल्याकडे हॉस्पिटलमध्ये भरती होणं म्हणजे अंगावर वायरींचं जाळं ओढवून घेणं, असं एक समीकरणच बनलं आहे. आयसीयूमध्ये त्या सतत वाजणाऱ्या 'बीप-बीप' आवाजाने रुग्णापेक्षा त्याच्या नातेवाईकांचाच रक्तदाब जास्त वाढतो. पण आता काळ बदलला आहे. गादीच्या खाली एक device/ sensor sheet ठेवून, रुग्णाच्या शरीराला एकही वायर न लावता त्याचा रक्तदाब, हृदयाचे ठोके आणि श्वसनाचा वेग मोजला जाऊ शकतो, हे ऐकायला सुरुवातीला एखाद्या सायन्स फिक्शन सिनेमातल्या कथेसारखं वाटतं.
मुदित दंडवते या तरुणाने जेव्हा 'डोझी'ची पायाभरणी केली, तेव्हा त्याच्या डोळ्यासमोर एकच ध्येय होतं—जे तंत्रज्ञान आपल्याला पिझ्झा ट्रॅक करण्यासाठी किंवा कॅब बुक करण्यासाठी उपलब्ध आहे, ते आरोग्यसेवेत का नाही? विचार करण्यासारखं आहे की, आपली ऑर्डर कुठल्या सिग्नलला अडकली आहे हे आपल्याला मोबाईलवर दिसतं, पण शेजारच्या बेडवरच्या रुग्णाची प्रकृती खालावतेय हे नर्सला कळायला उशीर का व्हावा?
हे तंत्रज्ञान केवळ श्रीमंतांच्या चोचल्यांपुरतं मर्यादित राहिलेलं नाही. आज भारत, अमेरिका, युएई आणि आफ्रिकेतील ३०० पेक्षा जास्त आरोग्य केंद्रांमध्ये डोझीचा वापर होतोय. आपल्या महाराष्ट्रातल्या अनेक मोठ्या रुग्णालयांनीही या 'कॉन्टॅक्टलेस' क्रांतीला आपलंसं केलं आहे. १० लाखांहून अधिक रुग्णांवर या प्रणालीने लक्ष ठेवलं असून, ३५ हजारांपेक्षा जास्त वेळा 'लाईफ-सेव्हिंग अलर्ट्स' देऊन मृत्यूच्या दाढेतून लोकांना बाहेर काढलं आहे.
विज्ञानाची ही कमाल समजून घेताना 'बॅलिस्टोकार्डिओग्राफी' हा शब्द कदाचित जड वाटेल. पण सोप्या भाषेत सांगायचं तर, आपलं हृदय जेव्हा धडधडतं, तेव्हा शरीरात जे सूक्ष्म कंपन निर्माण होतं, ते ही यंत्रणा टिपते. हे अगदी तसंच आहे, जसं एखादा जुना जाणता गवई तंबोऱ्याच्या तारा न छेडता केवळ त्याच्या झंकारावरून तो सुरात आहे की नाही हे ओळखतो.
आपल्याकडे 'पेशंट सीरियस आहे' हे कळायला कधीकधी खूप उशीर होतो. पण डोझीची एआय-पावर्ड सिस्टीम क्लिनिकल डिटेरिरेशन (प्रकृती खालावणे) होण्याच्या कित्येक तास आधीच डॉक्टरांना सावध करते. हे म्हणजे पाऊस पडण्यापूर्वीच आकाशातले ढग ओळखून छत्री उघडण्यासारखं आहे. यामुळे डॉक्टरांना विचार करायला आणि निर्णय घ्यायला पुरेसा वेळ मिळतो.
भारतीय आरोग्य व्यवस्थेवरचा ताण कमी करण्यासाठी अशा स्वदेशी आणि स्वस्त तंत्रज्ञानाची नितांत गरज होती. नर्स आणि रुग्णांचं प्रमाण आपल्याकडे नेहमीच व्यस्त राहिलं आहे. अशा वेळी एका नर्सने दहा बेडवर लक्ष ठेवण्यापेक्षा, एका सॉफ्टवेअरने त्या दहाही बेडवरच्या रुग्णांच्या काळजाचे ठोके मोजावे, हे कधीही उत्तमच.
आणखी एक गोष्ट म्हणजे, हे तंत्रज्ञान केवळ 'हाय-टेक' नाही तर 'हाय-टच' सुद्धा आहे. रुग्णाला वायरींच्या कचाट्यातून मुक्त केल्यामुळे त्याला मिळणारी मानसिक शांतता ही कोणत्याही औषधापेक्षा मोठी असते. मुदित दांडवते म्हणतात त्याप्रमाणे, 'कम्फर्ट' हा केवळ हॉटेल बुकिंगपुरता मर्यादित नसावा, तो हॉस्पिटलमध्येही मिळायला हवा.तंत्रज्ञान जेव्हा मानवी स्पर्शाची जागा न घेता मानवी चुका टाळायला मदत करतं, तेव्हा ते खऱ्या अर्थाने यशस्वी होतं. डोझीने ते साध्य केलं आहे. आज जेव्हा आपण डिजिटल इंडियाच्या गप्पा मारतो, तेव्हा अशा प्रकारच्या 'लाईफ-सेव्हिंग' स्टार्टअप्सचं यश हे खऱ्या अर्थाने अभिमानास्पद आहे.
एकीकडे आपण जेवणाच्या डिलिव्हरीसाठी १० मिनिटांचा उशीर सहन करू शकत नाही, तिथे आरोग्याच्या बाबतीत आपण नशिबावर किती दिवस अवलंबून राहणार आहोत? विज्ञानाने तर आपलं काम केलं आहे, आता आपण ही यंत्रणा स्वीकारायला किती तयार आहोत, हाच खरा प्रश्न आहे.
भविष्यात जेव्हा तुम्ही एखाद्या हॉस्पिटलच्या बेडवर शांतपणे झोपलेले असाल आणि तुमच्या अंगावर एकही वायर नसेल, तरीही तुमचं हृदय सुरक्षित असेल, तेव्हा समजून जा की गादीखाली कोणीतरी 'अदृश्य रक्षक' तुमची राखण करतोय.
तंत्रज्ञानाने दिलेला हा दिलासा आपल्याला एका सुरक्षित भविष्याकडे घेऊन जात नाही का?
