गूगलला 'गुंडाळून' ठेवणारा एक भारतीय जिगरबाज: अरविंद श्रीनिवास आणि ३४ अब्ज डॉलर्सची ती 'बोली'
एकीकडे आपण म्हणतो की 'गूगल' म्हणजे सर्वज्ञानी आहे, ज्याच्याकडे जगातील प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर तयार असतं. पण दुसरीकडे, त्याच सर्वज्ञानीचं सर्वात प्रभावी अस्त्र असलेला 'क्रोम' (Chrome) ब्राउझर विकत घ्यायला, अवघ्या दोन-तीन वर्षांची एक पोरसवदा कंपनी ३४ अब्ज डॉलर्सचा चेक घेऊन उभी राहते. ही विसंगती आजच्या जागतिक तंत्रज्ञान विश्वाचं सर्वात मोठं आणि विस्मयकारक सत्य घटना आहे.
जेव्हा अरविंद श्रीनिवास या तरुण संशोधकाने २०२२ मध्ये 'परप्लेक्सिटी' (Perplexity) नावाची कंपनी सुरू केली, तेव्हा सिलिकॉन व्हॅलीतल्या धुरिणांनी त्याची अक्षरशः टर उडवली होती. "हे काय आहे? गूगलच्या सर्च रिझल्टवर मारलेला एक छोटासा मुलामा (Wrapper) आहे," असं म्हणून अनेकांनी त्याला निकालात काढलं होतं. पण आज चित्र असं आहे की, ज्याला लोकांनी 'फक्त एक रॅपर' म्हटलं होतं, तो आता चक्क चॉकलेटची फॅक्टरीच विकत घ्यायला निघाला आहे.
परप्लेक्सिटीचे संस्थापक अरविंद श्रीनिवास हे मूळचे आयआयटी मद्रासचे विद्यार्थी आणि माजी ओपेन-एआय (Open AI) संशोधक. त्यांनी एक साधी पण क्रांतीकारक गोष्ट ओळखली—लोकांना '१० निळ्या लिंक्स' नको आहेत, त्यांना थेट 'उत्तर' हवं आहे. आपल्या पुण्यातल्या एखाद्या जुन्या खानावळीत कसं असतं, तुम्ही गेल्यावर तिथला मालक तुम्हाला मेनू कार्ड देत नाही, तर थेट सांगतो, "आज पिठलं-भाकरी उत्तम आहे, तीच खा." परप्लेक्सिटी नेमकं हेच करतं. ते तुम्हाला हजारो पर्याय देऊन गोंधळात टाकत नाही, तर इंटरनेट पिंजून काढून एकच ठोस उत्तर तुमच्या समोर ठेवतं.
या स्टार्टअपचा वेग थक्क करणारा आहे. दर महिन्याला ७८ कोटी प्रश्न विचारले जाणं आणि ३० कोटी युजर्सचा टप्पा गाठणं ही काही खाऊची गोष्ट नाही. जेव्हा एनव्हिडिया (Nvidia), सॉफ्टबँक आणि चक्क जेफ बेझोस यांसारखे दिग्गज या कंपनीत पैसे गुंतवतात, तेव्हा समजायचं की पाणी कुठेतरी मुरतंय. आज या कंपनीचं मूल्य २० अब्ज डॉलर्सच्या घरात गेलं आहे. खऱ्या अर्थाने खळबळ उडाली ती गेल्या काही दिवसांत. अमेरिकेच्या सरकारने जेव्हा गूगलवर मक्तेदारी गाजवल्याचा ठपका ठेवला आणि त्यांना 'क्रोम' ब्राउझर विकण्याची वेळ येऊ शकते असं संकेत दिले, तेव्हा अरविंद श्रीनिवासने थेट ३४.५ अब्ज डॉलर्सची बोली लावली. हे म्हणजे एखाद्या मध्यमवर्गीय मुलाने अचानक गल्लीतल्या सर्वात मोठ्या वाड्यावर स्वतःची पाटी लावण्यासारखं आहे. इतकंच नाही, तर त्यांनी टिक-टॉकसोबत विलीनीकरणाची चर्चाही सुरू केली होती. जरी हे व्यवहार तूर्तास पूर्ण झाले नसले, तरी त्यांनी गूगलच्या साम्राज्याला दिलेली ही 'ललकारी' महत्त्वाची आहे.
अरविंद श्रीनिवास यांची ही खेळी केवळ पैशांची नाही, तर ती 'दृष्टीकोनाची' आहे. ते नेहमी म्हणतात, "आम्ही ते करतो जे गूगलला करणं शक्य नाही." गूगलला आपल्या जाहिरातींच्या व्यवसायामुळे थेट उत्तरं देणं परवडत नाही, कारण जर युजरला पहिल्याच झटक्यात उत्तर मिळालं, तर तो जाहिरातींवर क्लिक कोण करणार? परप्लेक्सिटीने नेमक्या याच दुखण्यावर बोट ठेवलं आहे.
आपल्या महाराष्ट्रात एक म्हण आहे, 'शेंडी तुटो वा पारंबी तुटो', म्हणजे एकदा निर्णय घेतला की मागे हटायचं नाही. अरविंद श्रीनिवास सध्या याच वृत्तीने वागताना दिसतायत. ज्या गूगलने गेल्या दोन दशकांपासून इंटरनेटवर अधिराज्य गाजवलं, त्याला आज एका भारतीय तरुणाने उभं केलेलं 'आन्सर इंजिन' घाम फोडतंय. हे विज्ञानाची कमाल तर आहेच, पण त्यासोबतच एका जिद्दीची गोष्ट आहे.
तंत्रज्ञानाच्या जगात कोणतंही साम्राज्य कायमस्वरूपी नसतं. एकेकाळी 'नोकिया' किंवा 'याहू' हे नाव काढलं की लोकांना वाटायचं हे कधीच संपणार नाहीत. आज परप्लेक्सिटीने गूगलच्या समोर जे आव्हान उभं केलं आहे, ते पाहता भविष्यात माहिती शोधण्याची आपली पद्धत पूर्णपणे बदलणार आहे हे नक्की.
एका बाजूला अथांग डेटाचा साठा असलेला महाकाय गूगल आणि दुसऱ्या बाजूला बुद्धिमत्तेच्या जोरावर त्याला भिडणारा परप्लेक्सिटीचा हा 'रॅपर'. माहितीच्या या महायुद्धात शेवटी विजय कोणाचा होईल, यापेक्षाही महत्त्वाचं हे आहे की, एका नव्या विचाराने जुन्या प्रस्थापितांच्या सिंहासनाला हादरा दिला आहे. ज्याला आपण 'स्वस्त कॉपी' म्हणत होतो, तोच आता मूळ मालकाला घर विकायला सांगतोय, यापेक्षा मोठं स्थित्यंतर दुसरं काय असू शकतं?
या साऱ्या गोंधळात एक प्रश्न मात्र अनुत्तरित राहतो—आपण ज्या माहितीवर डोळे झाकून विश्वास ठेवतो, ती माहिती देणारं इंजिन नक्की कोणाचं असावं, सत्याचं की सर्वात जास्त बोली लावणाऱ्याचं?
