विश्वाचं गुपित उलगडणारा 'मौन' शास्त्रज्ञ: पॉल डिरॅक आणि त्यांच्या संघर्षाची गाथा
एकीकडे तो तासनतास गप्प बसायचा,पण दुसरीकडे त्याच्या एका समीकरणाने संपूर्ण विज्ञानाला वाचा फोडली. पॉल डिरॅक हे एक असं व्यक्तिमत्त्व होतं ज्यांनी शब्द वाचवले, पण विश्वाच्या गूढ सिद्धांतांची मांडणी मात्र अत्यंत प्रगल्भपणे केली.
आज, ८ ऑगस्ट २०२६ रोजी, महान भौतिकशास्त्रज्ञ पॉल डिरॅक यांची १२४ वी जयंती आहे. या निमित्ताने 'इंटरनॅशनल सेंटर फॉर थिअरेटिकल फिजिक्स' (ICTP) द्वारे दरवर्षीप्रमाणे प्रतिष्ठित 'डिरॅक मेडल'ची घोषणा केली जाणार आहे. विज्ञानाच्या जगात हे पदक नोबेलइतकेच मोलाचे मानले जाते.डिरॅक यांच्याशिवाय आधुनिक क्वांटम मेकॅनिक्सचा विचार करणे अशक्य आहे. ग्रॅहम फार्मेलो यांनी लिहिलेल्या 'The Strangest Man' या चरित्रात डिरॅक यांच्या आयुष्यातील अनेक धक्कादायक पैलू समोर आले आहेत.
डिरॅक यांचा जन्म १९०२ मध्ये झाला. याच काळात आईन्स्टाईन आणि मॅक्स प्लँक विज्ञानात क्रांती घडवत होते. पण डिरॅक यांचे बालपण मात्र अत्यंत कठीण होते. त्यांचे वडील चार्ल्स डिरॅक हे अत्यंत कडक शिस्तीचे होते. त्यांच्या घरात जेवताना फक्त फ्रेंच भाषेत बोलण्याची सक्ती होती. जर पॉलला काही सांगता आले नाही, तर त्याला उपाशी राहावे लागे. "मी लहानपणी कधी प्रेम किंवा माया अनुभवलीच नाही," हे डिरॅक यांचे शब्द त्यांच्या वेदनेची साक्ष देतात.
याच कडक शिस्तीतून डिरॅक यांचा 'विचित्र' स्वभाव घडला. ते अत्यंत कमी बोलायचे. केंब्रिजमध्ये त्यांच्या नावाचा एक युनिटच तयार झाला होता - '१ डिरॅक' म्हणजे तासाला फक्त एक शब्द बोलणे! पण याच शांततेत त्यांनी विश्वाचे सर्वात सुंदर समीकरण मांडले.
१९२८ मध्ये त्यांनी 'डिरॅक समीकरण' शोधले. या समीकरणाने क्वांटम मेकॅनिक्स आणि आईन्स्टाईनचा सापेक्षतावाद (Special Relativity) यांना एकत्र आणले. यातूनच त्यांनी 'अँटीमॅटर' (Antimatter) किंवा प्रति-द्रव्याचे भाकीत केले.
त्याकाळी ही कल्पना वेडेपणाची वाटत होती. पण अवघ्या काही वर्षांत वैश्विक किरणांच्या (Cosmic Rays) अभ्यासात पॉझिट्रॉनचा शोध लागला आणि डिरॅक यांचे भाकीत खरे ठरले. वयाच्या अवघ्या ३१ व्या वर्षी त्यांना श्रोडिंजरसोबत नोबेल पारितोषिक मिळाले.
स्टीफन हॉकिंग यांनी डिरॅक यांच्याबद्दल म्हटले होते की, "आईन्स्टाईननंतर डिरॅक हेच असे व्यक्ती होते ज्यांनी विश्वाचे चित्र बदलण्यासाठी सर्वात मोठे योगदान दिले." आज २०२६ मध्येही जेव्हा आपण क्वांटम कॉम्प्युटिंग आणि स्पेस सायन्सबद्दल बोलतो, तेव्हा त्याचा पाया डिरॅक यांनीच रचलेला असतो.
डिरॅक यांच्या जीवनाकडे पाहताना एक प्रश्न नक्कीच पडतो - ज्या माणसाला स्वतःच्या घरात बोलण्याचे स्वातंत्र्य नव्हते, त्याने संपूर्ण विश्वाच्या नियमांना आपल्या गणितात कसे काय बांधले असेल?एखाद्या शास्त्रज्ञाचा 'विचित्रपणा' हीच त्याच्या प्रतिभेची ताकद असू शकते का?
