सुपरकॉम्प्युटरला हरवणारा 'बिहारचा रामानुजन': डॉ. वसिष्ठ नारायण सिंह यांची शोकांतिका!

नासाच्या मुख्यालयात अपोलो मिशनचं काउंटडाउन सुरू होतं आणि अचानक ३१ महाकाय सुपरकॉम्प्युटर्स एकामागून एक बंद पडले. संपूर्ण जगात खळबळ उडाली असताना बिहारच्या एका २७ वर्षांच्या तरुणाने शांतपणे कागद-पेन घेतलं आणि ती अत्यंत जटिल गणितं हाताने सोडवायला सुरुवात केली. काही वेळाने कॉम्प्युटर्स दुरुस्त झाले, तेव्हा शास्त्रज्ञांनी पाहिलेलं दृश्य अवाक करणारं होतं; त्या तरुणाने हाताने केलेली गणितं आणि सुपरकॉम्प्युटरचे आकडे तंतोतंत जुळत होते.ही किमया करणारा तरुण म्हणजे डॉ. वसिष्ठ नारायण सिंह (सिंघी). आज एप्रिल २०२६ मध्ये त्यांच्या स्मृतींना उजाळा देताना, पुन्हा एकदा तोच प्रश्न मनात येतो की, ज्या मेंदूने जगाला थक्क केलं, त्याच मेंदूला नियतीने इतकी क्रूर शिक्षा का दिली असावी? *बिहारच्या भोजपूर जिल्ह्यातील बसंतपूर नावाचं एक छोटं गाव. १९४२ मध्ये एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात वसिष्ठजींचा जन्म झाला. गरिबी पाचवीला पुजलेली, पण बुद्धिमत्ता मात्र अफाट होती. पाटणा सायन्स कॉलेजमध्ये असतानाचा एक किस्सा आजही तिथे सांगितला जातो. गणिताचा पेपर सुरू असताना त्यांनी शिक्षकांना सांगितलं की, पुस्तकातलं हे गणित चुकीचं आहे. शिक्षकांनी आधी रागवला, पण जेव्हा वसिष्ठजींनी ते सिद्ध करून दाखवलं, तेव्हा अवघ्या कॉलेजमध्ये त्यांची चर्चा सुरू झाली.त्यांची बुद्धिमत्ता इतकी तल्लख होती की, नियमांना बाजूला सारून त्यांना पहिल्याच वर्षात पदवीची परीक्षा देण्याची परवानगी मिळाली होती. पुढे कॅलिफोर्निया विद्यापीठातून त्यांनी पीएचडी पूर्ण केली आणि थेट 'नासा'मध्ये असोसिएट सायंटिस्ट म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. एका भारतीयासाठी तो त्या काळातील सर्वात मोठा सन्मान होता.अमेरिकेत यशाच्या शिखरावर असतानाही त्यांचं मन मायदेशासाठी आसुसलेलं होतं. १९७० च्या दशकात ते भारतात परतले. आयआयटी कानपूर आणि टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च (TIFR) सारख्या संस्थांमध्ये त्यांनी अध्यापनाचं काम सुरू केलं. विद्यार्थी त्यांच्या गणिताच्या प्रेमात होते. पण, नियतीच्या मनात काहीतरी वेगळंच होतं.लग्नानंतर काही काळातच त्यांच्या वागण्यात बदल जाणवू लागला. त्यांना 'सिझोफ्रेनिया' (Schizophrenia) नावाच्या गंभीर मानसिक आजाराने ग्रासलं होतं. जो माणूस अंकांच्या दुनियेचा राजा होता, त्याला स्वतःची ओळख विसरायला लागली. ही गोष्ट इथे संपत नाही, तर इथून त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात कठीण प्रवासाला सुरुवात झाली.एक काळ असा आला की, हा महान गणितज्ञ अचानक गायब झाला. कोणालाच पत्ता नव्हता की ते कुठे आहेत. तब्बल चार-पाच वर्षांनंतर, १९९३ मध्ये ते छपरा येथील एका रेल्वे स्थानकावर अत्यंत दयनीय अवस्थेत सापडले. ज्या हातांनी नासाचे जटिल प्रॉब्लेम्स सोडवले होते, तेच हात मदतीसाठी पसरलेले पाहून देश हळहळला.*आयुष्याची शेवटची वर्षं त्यांनी गरिबीत आणि आजारपणात काढली. २०१९ मध्ये त्यांचं निधन झालं. पण त्यांच्या योगदानाची दखल घ्यायला सरकारला उशीर झाला. २०२० मध्ये त्यांना मरणोत्तर 'पद्मश्री' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. नुकत्याच मिळालेल्या माहितीनुसार, त्यांच्या हस्तलिखितांवर आता पुन्हा एकदा संशोधन सुरू झालं असून, गणितातील अनेक गुपितं उलगडण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.डॉ. वसिष्ठ नारायण सिंह यांचं आयुष्य म्हणजे एक धगधगती मशाल होती, जी जगाला प्रकाश देऊन स्वतः मात्र अंधारात विरली. आपण तंत्रज्ञानाच्या युगात कितीही पुढे गेलो, तरी एका मानवी मेंदूने सुपरकॉम्प्युटरला दिलेली ती टक्कर कायम स्मरणात राहील.एका महान प्रतिभेला आपण जिवंत असताना योग्य सन्मान देऊ शकलो नाही, ही खंत आजही मनात घर करून राहते, नाही का?