भारताच्या 'मिसाईल मॅन'ला मानवंदना-२७ जुलै २०१५ ची ती काळजाचा ठोका चुकवणारी संध्याकाळ. शिलाँगच्या आयआयएममधील सभागृह विद्यार्थ्यांनी गच्च भरलं होतं. माईकसमोर उभा असलेला ८३ वर्षांचा तो 'तरुण' शास्त्रज्ञ 'राहण्यायोग्य ग्रह' या विषयावर उत्साहात बोलत होता. अचानक तो पहाडी आवाज थांबला आणि भारतीय विज्ञानाचा सर्वात लखलखता तारा निखळला.
आज डॉ. एपीजे अब्दुल कलाम यांची ११ वी पुण्यतिथी आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी आजच 'मन की बात'मध्ये कलाम यांच्या स्मृतींना उजाळा दिला. त्यांनी कलाम यांना 'आदर्श शिक्षक' म्हणत संपूर्ण देशाच्या वतीने आदरांजली वाहिली आहे. या निमित्ताने संपूर्ण देशात पुन्हा एकदा एका महान प्रेरणेचा जागर सुरू झाला आहे.
कलाम या नावाचा प्रभाव आजही कमी झालेला नाही. अवघ्या आठ दिवसांपूर्वी, १८ जुलै २०२६ रोजी भारताच्या खाजगी अंतराळ क्षेत्रातील 'विक्रम-१' हे रॉकेट अवकाशात झेपावलं. विशेष म्हणजे, या रॉकेटच्या पहिल्या तीन टप्प्यांना 'कलाम-१२००', 'कलाम-२५०' आणि 'कलाम-१००' अशी नावं देण्यात आली आहेत. भारताचं अंतराळ स्वप्न आता खाजगी क्षेत्रातही त्यांच्याच नावाने भरारी घेत आहे.
रामेश्वरमच्या समुद्रकिनाऱ्यावर वृत्तपत्रे विकणाऱ्या एका सामान्य मुलाचा प्रवास राष्ट्रपती भवनापर्यंत पोहोचला. ही केवळ एक यशोगाथा नाही, तर तो एका जिद्दीचा जिवंत इतिहास आहे. कलाम यांनी गरिबीवर मात करत विज्ञानाच्या जगात स्वतःचं साम्राज्य उभं केलं. भारताचे पहिले नागरिक बनणारे ते पहिलेच शास्त्रज्ञ होते.
डॉ. कलाम यांनी २५ जुलै २००२ ते २५ जुलै २००७ या काळात भारताचे ११ वे राष्ट्रपती म्हणून काम पाहिलं. पण त्याआधीच त्यांनी भारताला अण्वस्त्र सज्ज राष्ट्र बनवण्यात मोलाची भूमिका बजावली होती. 'मिसाईल मॅन' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कलाम यांनी अग्नी आणि पृथ्वी यांसारखी स्वदेशी क्षेपणास्त्रे विकसित केली. वस्तुस्थिती अशी आहे की, तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत त्यांनी भारताला स्वयंपूर्ण केलं.
१९८० मध्ये त्यांनी 'रोहिणी' उपग्रह पृथ्वीच्या कक्षेत यशस्वीपणे प्रस्थापित केला. एसएलव्ही-३ (SLV III) या भारताच्या पहिल्या स्वदेशी उपग्रह प्रक्षेपक वाहनाचे ते प्रकल्प संचालक होते. या यशाने भारताला अंतराळ संशोधनाच्या जागतिक नकाशावर मानाचं स्थान मिळवून दिलं. त्यांच्या या कार्याचा गौरव म्हणून १९८१ मध्ये पद्मभूषण आणि १९९० मध्ये पद्मविभूषण पुरस्कार देण्यात आले.
कलाम हे देशाचे असे तिसरे राष्ट्रपती होते, ज्यांना राष्ट्रपती होण्यापूर्वीच 'भारतरत्न' हा सर्वोच्च नागरी सन्मान मिळाला होता. १९९७ मध्ये त्यांना हा बहुमान देण्यात आला. अविवाहित राहून देशासाठी संपूर्ण आयुष्य समर्पित करणारा हा माणूस खऱ्या अर्थाने 'लोकांचा राष्ट्रपती' होता. त्यांच्या काळात राष्ट्रपती भवनाची दारे सर्वसामान्यांसाठी कायम उघडी असायची.
सूत्रांनुसार, उद्या २७ जुलै रोजी रामेश्वरम येथील त्यांच्या स्मारकावर हजारो लोक अभिवादन करण्यासाठी जमणार आहेत. तसेच 'डॉ. एपीजे अब्दुल कलाम यंग रिसर्च फेलोशिप'च्या विजेत्यांची घोषणाही उद्याच केली जाणार आहे. तरुण पिढीला विज्ञानाकडे वळवण्याचं त्यांचं स्वप्न या उपक्रमांतून आजही जिवंत आहे.
वस्तुस्थिती अशी आहे की, कलाम केवळ शास्त्रज्ञ नव्हते, तर ते एक तत्वज्ञ होते. 'स्वप्न ते नसतात जे तुम्ही झोपेत पाहता, स्वप्न ते असतात जे तुम्हाला झोपू देत नाहीत', हा त्यांचा विचार आजही कोट्यवधी तरुणांना प्रेरणा देतो. महाराष्ट्रातील शाळांमध्येही उद्या 'वाचन प्रेरणा दिन' आणि 'प्रेरणा दिवस' म्हणून विविध उपक्रम राबवले जाणार आहेत.
कलाम यांनी भारताला 'व्हिजन २०२०' चं स्वप्न दिलं होतं. आज २०२६ मध्ये जेव्हा आपण अंतराळात खाजगी रॉकेट पाठवत आहोत, तेव्हा त्यांच्या दूरदृष्टीची प्रचिती येते. त्यांनी पाहिलेला विकसित भारत घडवण्याची जबाबदारी आता आपल्या सर्वांच्या खांद्यावर आहे.
विज्ञानाच्या माध्यमातून महासत्ता होण्याचं स्वप्न पाहणाऱ्या या ऋषीची उणीव आजही देशाला भासते. एका महान शास्त्रज्ञाचा अखेरचा श्वासही विद्यार्थ्यांशी संवाद साधताना जावा, हा योगायोग त्यांच्या कार्याची पावतीच आहे. भारताच्या प्रत्येक क्षेपणास्त्राच्या गर्जनेत आणि प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या जिद्दीत डॉ. कलाम यांचं अस्तित्व कायम असेल.
डॉ. कलाम यांनी पाहिलेल्या 'विकसित भारता'च्या स्वप्नापासून आपण आज किती दूर आहोत?
