निसर्गाचा एक अलिखित नियम आहे - जो राबतो तो लवकर थकतो आणि जो सत्ता भोगतो तो दीर्घायुषी होतो. मुंग्यांच्या जगात कामगार मुंग्या जेमतेम एक ते दोन वर्षे जगतात, तर राणी मुंगी तब्बल २० वर्षांपर्यंत आयुष्य जगू शकते. मात्र, 'टेमनोथोरॅक्स नायलँडेरी' (Temnothorax nylanderi) या प्रजातीच्या मुंग्यांमध्ये एक विचित्र विरोधाभास पाहायला मिळतो. इथे काही सामान्य कामगार मुंग्या अचानक राणीसारखं विलासी आणि प्रदीर्घ आयुष्य जगू लागतात, पण हे वरदान त्यांना एका जीवघेण्या परजीवीमुळे मिळालेले असते.
मुंग्यांच्या शरीरातील हा 'पाहुणा' नेमका कोण?या मुंग्यांच्या शरीरात 'अ‍ॅनोमोटेनिया ब्रेव्हिस' (Anomotaenia brevis) नावाचा एक टेपवर्म म्हणजेच चपटा कृमी प्रवेश करतो. जेव्हा मुंग्यांच्या अळ्या पक्ष्यांच्या विष्ठेवर जगतात, तेव्हा हा परजीवी त्यांच्या शरीरात शिरकाव करतो. एकदा का हा परजीवी शरीरात स्थिरावला की, त्या मुंगीचे संपूर्ण नशीबच बदलून जाते. सामान्यतः गडद तपकिरी रंगाच्या असणाऱ्या या मुंग्यांचा रंग बदलून तो फिकट पिवळा होतो. रंगात झालेला हा बदल म्हणजे त्या मुंगीच्या शरीरात सुरू असलेल्या मोठ्या बंडाची नांदी असते.
म्हणजे काय? : जनुकीय फेरफार आणि बदललेले वर्तन या प्रक्रियेत परजीवी केवळ मुंगीच्या शरीरात राहत नाही, तर तो तिच्या 'फॅट बॉडी'मधील (Fat body) जनुकीय हालचालींवर ताबा मिळवतो. संशोधकांच्या मते, हा टेपवर्म मुंगीच्या चयापचय क्रियेत अशा प्रकारे बदल घडवून आणतो की, तिची शारीरिक रचना एखाद्या राणी मुंगीसारखी होऊ लागते.
या बदलामुळे काही विचित्र परिणाम दिसून येतात:
१.कामचुकारपणा- या मुंग्या अन्नाच्या शोधात बाहेर जाणे किंवा घरट्याची कामे करणे पूर्णपणे थांबवतात.
२.दीर्घायुष्य- जिथे सामान्य कामगार मुंगी दोन वर्षांत मरते, तिथे या संक्रमित मुंग्या अनेक वर्षे, अगदी राणीच्या आयुष्याशी स्पर्धा करतील इतकी वर्षे जगतात.
३.राजेशाही थाट-या मुंग्या घरट्यात एका कोपऱ्यात शांत बसून राहतात आणि इतर मुंग्यांकडून आपली सेवा करून घेतात.
वासाचा सापळा आणि फसवणूक -मुंग्यांच्या वसाहतीत एकमेकांशी संवाद साधण्यासाठी 'फेरोमोन्स' म्हणजेच विशिष्ट वासाचा वापर केला जातो. संक्रमित मुंग्यांच्या शरीरातून असा एक विशिष्ट गंध बाहेर पडतो, ज्यामुळे वसाहतीतील इतर निरोगी मुंग्यांना असा भास होतो की ही मुंगी कोणीतरी अतिशय महत्त्वाची किंवा 'रॉयल' आहे. या फसवणुकीमुळे निरोगी कामगार मुंग्या स्वतःचे काम सोडून या संक्रमित मुंग्यांना खाऊ घालतात, त्यांची साफसफाई करतात आणि त्यांना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी उचलून नेतात.
मनोरंजक गोष्ट म्हणजे, या 'आळशी' मुंग्यांची सेवा करण्यात वसाहतीची इतकी शक्ती खर्च होते की, संपूर्ण वसाहतीचे आरोग्य धोक्यात येते. निरोगी मुंग्या या संक्रमित मुंग्यांच्या सेवेत इतक्या गुंतलेल्या असतात की त्या राणी मुंगीकडेही दुर्लक्ष करू लागतात.
निसर्गाचा हेतू-या सर्व प्रक्रियेमागे निसर्गाचा एक अतिशय धूर्त हेतू दडलेला आहे. हा टेपवर्म मुंगीला दीर्घायुष्य देतो, कारण त्याला त्याचा पुढचा प्रवास पूर्ण करायचा असतो. या परजीवीचे अंतिम लक्ष्य म्हणजे पक्ष्यांचे पोट. जेव्हा एखादा पक्षी या सुस्त आणि फिकट रंगाच्या मुंगीला खातो, तेव्हा हा टेपवर्म पक्ष्याच्या शरीरात प्रवेश करतो आणि तिथे आपली अंडी घालतो. मुंगीला जिवंत ठेवून हा परजीवी स्वतःच्या अस्तित्वाची खात्री करून घेत असतो.इथे एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे की, ज्याला 'अमरत्व' किंवा 'राजेशाही सुख' म्हणतो, ते प्रत्यक्षात एका परजीवीने स्वतःच्या फायद्यासाठी रचलेले जाळे असते. या मुंग्यांचे आयुष्य लांबते खरे, पण ते स्वतःच्या अस्तित्वासाठी नसून दुसऱ्या कोणाच्या तरी प्रवासाचे साधन म्हणून वापरले जाते.
जवळून बघितलं तर असं लक्षात येतं की, निसर्गात कोणतीही गोष्ट विनामूल्य मिळत नाही. एका कामगार मुंगीला मिळालेलं राणीसारखं आयुष्य हे तिच्या वसाहतीच्या विनाशाचं कारण ठरू शकतं. जीवशास्त्रातील हे उदाहरण दाखवून देतं की, कधीकधी 'दीर्घायुष्य' हे वरदान नसून एक प्रकारची गुलामगिरी देखील असू शकते.
या संक्रमित मुंग्यांचा हा प्रवास आपल्याला एका महत्त्वाच्या प्रश्नावर विचार करायला लावतो: जर एखादं सुख दुसऱ्याच्या श्रमावर आणि फसवणुकीवर उभं असेल, तर त्याला खरोखर 'यश' म्हणता येईल का?
