संथ वाहणाऱ्या ओढ्याच्या पाण्यावर तरंगणाऱ्या शेवाळाच्या थराखाली शेकडो बेडूक एकत्र जमले आहेत.वातावरणात बेडकांच्या डराव-डराव आवाजाचा एक अनाकलनीय कोलाहल भरून राहिला आहे. वरवर पाहता हे निसर्गाचं एक सामान्य चक्र वाटत असलं तरी, पाण्याच्या पृष्ठभागाखाली मात्र अस्तित्वाची एक वेगळीच लढाई सुरू आहे.
प्रजननाच्या या काळात नर बेडूक मादीला शोधण्यासाठी आणि तिला आपल्या कचाट्यात पकडण्यासाठी जीवघेणी स्पर्धा करत असतात.
या स्पर्धेत अनेकदा 'मॅटिंग बॉल्स' (Mating Balls) तयार होतात, जिथे एका मादीभोवती अनेक नर विळखा घालतात. अशा परिस्थितीत मादीचा श्वास कोंडतो आणि तिचा जीव जाण्याची दाट शक्यता निर्माण होते. या हिंसक गर्दीतून वाचण्यासाठी मादी बेडकीने एक कमालीची युक्ती शोधून काढली आहे, जिचा उलगडा अलीकडच्या वैज्ञानिक संशोधनातून झाला आहे.
संशोधकांनी युरोपियन कॉमन फ्रॉग्सच्या (Rana temporaria) वर्तनाचा सखोल अभ्यास केला असता एक धक्कादायक बाब समोर आली. जेव्हा एखादा नर बेडूक मादीला नको असलेल्या वेळी पकडतो, तेव्हा ती मादी केवळ प्रतिकार करत नाही, तर चक्क मृत्यूचं सोंग रचते. विज्ञानाच्या भाषेत या वर्तनाला 'थानाटोसिस' (Thanatosis) किंवा 'टॉनिक इममोबिलिटी' (Tonic Immobility) असं संबोधलं जातं. ही केवळ एक शारीरिक हालचाल नसून स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी केलेली एक बचावात्मक खेळी आहे.
या प्रक्रियेत मादी बेडूक सुरुवातीला काही वेगळ्या युक्त्या वापरते. ती नरासारखाच आवाज काढून त्याला गोंधळात टाकण्याचा प्रयत्न करते, जेणेकरून नराला वाटतं की त्याने चुकीच्या बेडकाला पकडलं आहे. जर त्याने पकड सोडली नाही, तर ती स्वतःला पिळवटून त्याच्या मिठीतून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करते.जेव्हा हे सर्व मार्ग अपयशी ठरतात, तेव्हा ती आपलं शेवटचं शस्त्र उपसते. ती आपले हात-पाय ताठ करते, शरीर निश्चल करते आणि जणू काही तिचा जीव गेला आहे असा आभास निर्माण करते.नर बेडूक मृत मादीमध्ये रस दाखवत नाहीत. मादी पूर्णपणे शांत आणि थंड पडल्याचं पाहून नर आपली पकड सैल करतो आणि दुसऱ्या जोडीदाराच्या शोधात निघून जातो.
हे वर्तन केवळ 'आज नको' असं सांगण्यासाठी नसून, गुदमरून होणाऱ्या मृत्यूला टाळण्यासाठी निसर्गाने दिलेली एक देणगी आहे.
मानवी वर्तनाशी याची तुलना केली तर काही रोचक निरीक्षणं नोंदवता येतात. मानवी जगात "आज डोकं भणभणतंय" किंवा "आज तब्येत ठीक नाही" असं म्हणून संवाद थांबवला जातो. मानवाकडे शब्दांचं सामर्थ्य आहे, पण बेडकीकडे शब्दांची मर्यादा असल्यामुळे तिने आपल्या शरीरालाच संवादाचं माध्यम बनवलं आहे. हे वर्तन उत्क्रांतीचा एक असा भाग आहे, जिथे 'नाही' म्हणण्याचे मार्ग शारीरिक स्तरावर विकसित झाले आहेत.
निसर्गातील हा 'नो मिन्स नो'चा प्रकार केवळ बेडकांमध्येच मर्यादित नाही. ओपॉसम किंवा काही प्रकारच्या ड्रॅगनफ्लायमध्येही अशाच प्रकारे मृत्यूचं सोंग घेऊन संकटातून सुटका करून घेण्याची प्रवृत्ती आढळते. संशोधकांचा हा शोध हे अधोरेखित करतो की, निसर्गात केवळ ताकदवानच जगतो असं नाही, तर जो परिस्थितीनुसार हुशारीने सोंग रचू शकतो, तोच अखेरपर्यंत तग धरतो.
एका छोट्या बेडकीचं हे 'मरण' नाटक मानवी दृष्टिकोनातून कदाचित विनोदी वाटू शकतं, पण हे नाटक तिचं आयुष्य वाढवणारं एक महत्त्वाचं साधन ठरलं आहे.जगण्याची इच्छा ही मृत्यूच्या भयापेक्षाही जास्त सर्जनशील असू शकते, याचा हा एक उत्तम नमुना नाही का?
