'जिंकू किंवा मरू'चा जयघोष आणि 'छोटा जवान': जेव्हा प्रत्येक नागरिक सैनिक बनला! "जेव्हा देश संकटात असतो, तेव्हा देशातील प्रत्येक नागरिक—मग तो लहान असो वा मोठा—हा देशाचा जवान असतो.
"१९६३ चं वर्ष.भारत -चीनचं युध्द नुकतंच संपलं होतं. आपला देश पराभवाच्या छायेत होता.अशातच एक चित्रपट 'छोटा जवान ' प्रदर्शित झाला आणि त्याने मरगळलेल्या भारतीय मनाला संजीवनी दिली—आजचे सुपरस्टार महेश कोठारे आणि सचिन पिळगावकर या त्या काळातील बालकलाकारांनी पडद्यावर 'जिंकू किंवा मरू'चा नारा दिला,तेव्हा थिएटरमध्ये बसलेल्या प्रेक्षकांच्या झुकलेल्या माना ताठ झाल्या.
आज १४ ऑगस्ट २०२६. अवघ्या एका दिवसावर आपला स्वातंत्र्यदिन आहे. नुकत्याच पार पडलेल्या 'दिल्ली मराठी चित्रपट महोत्सवात' (७-९ ऑगस्ट) या जुन्या क्लासिक चित्रपटांच्या आठवणी पुन्हा ताज्या झाल्या. आज ६० वर्षांनंतरही 'छोटा जवान' (१९६३) या चित्रपटाची प्रासंगिकता तसूभरही कमी झालेली नाही.
ज्येष्ठ लेखक व्यंकटेश माडगूळकर यांनी लिहिलेली ही कथा केवळ एका युद्धाची नाही, तर एका कुटुंबाच्या त्यागाची आहे. भारत-चीन युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर बेतलेला हा चित्रपट एका सैनिकाच्या कुटुंबाभोवती फिरतो. घराचा आधारस्तंभ सीमेवर गेल्यावर मागे उरलेली त्याची पत्नी आणि दोन लहान मुलं कोणत्या संघर्षातून जातात, याचं हृदयस्पर्शी चित्रण यात आहे.
या चित्रपटात बालकलाकार म्हणून दिसलेले सचिन पिळगावकर येत्या १७ ऑगस्ट रोजी आपला ६९ वा वाढदिवस साजरा करत आहेत. नुकत्याच ६ ऑगस्ट रोजी झालेल्या 'फिल्मफेअर मराठी २०२६' पुरस्कार सोहळ्यातही त्यांच्या सहा दशकांच्या कारकिर्दीचा गौरव करण्यात आला. पण त्यांच्या या चित्रपट प्रवासाची खरी ठिणगी 'छोटा जवान'मध्येच पडली होती.
छोटा जवानच्या कथेत जेव्हा वडील युद्धात बेपत्ता होतात, तेव्हा ही लहान मुलं रडत बसत नाहीत. वडिलांचं शौर्य त्यांच्या रक्तात भिनलेलं असतं. त्यांच्यातही एक 'छोटा जवान' जागा होतो. "जेव्हा देश संकटात असतो, तेव्हा देशातील प्रत्येक नागरिक—मग तो लहान असो वा मोठा—हा देशाचा जवान असतो," हा या चित्रपटाचा मूळ मंत्र आहे.
चित्रपटातील 'जिंकू किंवा मरू' हे गाणं आजही अंगावर शहारे आणतं. ग. दि. माडगुळकर यांचे शब्द आणि वसंत पवार यांचं संगीत असलेल्या या गाण्याने त्यावेळी अख्ख्या महाराष्ट्राला स्फूर्ती दिली होती. थेट सांगायचं तर, हे गाणं केवळ चित्रपटाचा भाग नव्हतं, तर ते त्या काळातील भारताचं 'युद्धगीत' बनलं होतं.
आजही स्वातंत्र्यदिनाच्या कार्यक्रमांमध्ये या गाण्याशिवाय प्रभातफेरी पूर्ण होत नाही. यामागचं कारण असं की, हे गाणं आपल्याला केवळ लढायला शिकवत नाही, तर 'माणुसकीच्या शत्रूशी' कसं भिडायचं याची दिशा दाखवतं.
हा चित्रपट म्हणजे केवळ एक कृष्णधवल आठवण नाही. ज्या काळात स्पेशल इफेक्ट्स नव्हते, त्या काळात राम गबाले यांनी युद्धाचा पट इतक्या प्रभावीपणे मांडला की आजही तो प्रेरणादायी वाटतो. महेश कोठारे आणि सचिन पिळगावकर या दोन दिग्गजांनी बालपणीच अभिनयाचा जो पाया रचला, तो याच चित्रपटातून.
स्वातंत्र्यदिनाच्या अमृत काळाकडे वाटचाल करताना 'छोटा जवान' मधला तो संदेश आजही महत्त्वाचा ठरतो. सीमांवर जवान लढतच असतात, पण देशाच्या आत राहून आपण आपली कर्तव्यं पार पाडतो का?
शेवटी एक प्रश्न :आपल्यातील 'छोटा जवान' आजही जागा आहे का, की तो फक्त १५ ऑगस्टपुरता मर्यादित राहिला आहे?
