‘दुष्काळ’ जेव्हा उत्सव बनतो: 'दुष्काळ आवडे सर्वांना'

पी. साईनाथ यांचे 'दुष्काळ आवडे सर्वांना' (Everybody Loves a Good Drought) हे पुस्तक पुन्हा एकदा चर्चेत आले आहे. १९९६ मध्ये प्रकाशित झालेल्या या पुस्तकाला आता ३० वर्षे पूर्ण होत आहेत. जून २०२६ च्या या दिवसांत, जेव्हा राज्याच्या अनेक भागांत पाणीटंचाईचे सावट आहे, तेव्हा हे पुस्तक पुन्हा वाचणे अनिवार्य ठरते. या पुस्तकाने केवळ पत्रकारितेचे निकष बदलले नाहीत, तर गरिबीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनही बदलला.

दुष्काळ ही केवळ नैसर्गिक आपत्ती नसून तो एक मोठा 'व्यवसाय' आहे. पी. साईनाथ यांनी तमिळनाडूपासून ओडिशेपर्यंत आणि बिहारपासून महाराष्ट्रापर्यंत पायी प्रवास केला. त्यांनी सरकारी योजनांमधील फोलपणा आणि भ्रष्टाचाराचे थर एकामागून एक सोलून काढले. आकडेवारी सांगते की, गेल्या ३० वर्षांत सिंचनावर हजारो कोटी खर्च झाले. तरीही आजही टँकरमुक्त महाराष्ट्राचे स्वप्न अधुरेच राहिले आहे.

यामागचं कारण शोधताना साईनाथ एका महत्त्वाच्या मुद्द्याकडे लक्ष वेधतात.प्रशासकीय यंत्रणेला दुष्काळ हवा असतो, कारण त्यात 'निधी' असतो. रस्ते बांधणी, टँकरचे कंत्राट आणि चारा छावण्या यातून मोठी आर्थिक उलाढाल होते. या प्रक्रियेत शेवटच्या माणसापर्यंत मदत पोहोचण्याऐवजी ती मधल्या साखळीतच जिरते. वस्तुस्थिती अशी आहे की, गरिबांच्या नावाने सुरू झालेला हा 'उत्सव' श्रीमंतांना अधिक श्रीमंत करतो.

पुस्तकातील एका संदर्भाप्रमाणे, अनेकदा विकास प्रकल्पच गरिबांना देशोधडीला लावतात. ज्यांच्या जमिनीवर धरणे बांधली गेली, तीच गावे आज पाण्यासाठी वणवण करत आहेत. महाराष्ट्रातील मराठवाडा आणि विदर्भातील परिस्थिती आजही या पुस्तकातील वर्णनापेक्षा वेगळी नाही. तंत्रज्ञान बदलले, पण शेतमजुराच्या आयुष्यातील संघर्ष आजही तोच आहे.

आजच्या काळात जेव्हा माहितीचा ओघ प्रचंड आहे, तेव्हा साईनाथ यांचे हे पुस्तक आरसा दाखवण्याचे काम करते. त्यांनी केवळ समस्या मांडल्या नाहीत, तर व्यवस्थेतील त्रुटींवर बोट ठेवले. हे पुस्तक वाचताना आपल्याला जाणीव होते की, विकास कोणाचा होत आहे? ग्रामीण भारतातील सामान्य माणसाचे दुःख हे केवळ हेडलाईनसाठी वापरले जाणारे साधन बनले आहे.

दुष्काळ हा केवळ पाऊस न पडल्याचा परिणाम नसून, तो मानवनिर्मित विषमतेचा एक क्रूर आविष्कार आहे. जोपर्यंत आपण ही व्यवस्था बदलत नाही, तोपर्यंत साईनाथ यांचे हे पुस्तक प्रत्येक उन्हाळ्यात आपल्याला असेच टोचत राहील. गरिबीचे प्रदर्शन करून आपली पोळी भाजून घेणाऱ्या व्यवस्थेचा हा सर्वात मोठा पराभव आहे.