एल निनो आणि अवर्षणाच्या चर्चा आता रोजच होत राहतील.दुष्काळ आता उंबरठ्यावर नाही तर आपल्या जेवणाच्या ताटापर्यंत पोहचला आहे.चणचण आणि दुर्भिक्ष या गोष्टी आपल्याला नव्या नाहीत.या नैसर्गिक संकटांना हरवत आपला महाराष्ट्र पुढे आला आहे. पण दुष्काळाच्या इतिहासाच्या नोंदी चाळून बघताना काही नोंदी अशा आढळतात की त्या वाचल्यावर मन खिन्न होते.
१९७१-७२ सालच्या भयंकर दुष्काळाची गोष्ट ! संपूर्ण महाराष्ट्र भुकेने व्याकुळ झाला असताना अकलूजच्या एका नेत्यांनी त्यांच्या मुलाच्या लग्नात 'लक्षभोजनाचा' घाट घातला. पाहुण्यांना तंदगार पाणी मिळावे म्हणून विहिरीत बर्फाच्या लाद्या टाकल्याचे ही उल्लेख वाचायला मिळतात.त्यानंतर या भोजनाचा विधानसभेत गाजावाजा झाला. भाऊ तोरसेकरांची ' लक्षभोजनाची कविताही विधान सभेत वाचून दाखवण्यात आली. त्याच वेळी मराठी वृत्तपत्रात समाजवादी लक्षभोजन हा अग्रलेख आला.
नव्या पिढीला हा लेख अज्ञात असेल म्हणून आज तो येथे देतो आहे.बोभाटा राजकारण करत नाही याची नोंद घ्यावी.
समाजवादी लक्षभोजन!
२० मे १९७१.
महाराष्ट्र अनेक क्षेत्रांत मागे आहे, याची खंत अनेकजण व्यक्त करीत असले, तरी एका बाबतीत महाराष्ट्राने, साऱ्या देशातच नव्हे, तर जगात विक्रम केला, याबद्दल मराठी लोकांची मान ताठ झाल्याखेरीज राहणार नाही. हा विक्रम कोणता? याचे उत्तर हवे असल्यास सोलापूर जिल्ह्यातील अकलूज येथून प्रसिद्ध झालेली बातमी वाचावी. ही बातमी म्हणजे आमदार शंकरराव मोहिते यांच्या चिरंजीवांच्या व मुलीच्या वैभवशाली लग्नसमारंभाची. प्रसिद्ध झालेली बातमी अशी : ‘या विवाहसमारंभाच्या निमित्ताने केलेल्या रोषणाईमुळे व सजावटीमुळे येथील परिसराला यक्षनगरीचे स्वरूप आले होते. सुमारे एक लाख निमंत्रित यावेळी उपस्थित होते. दीड लाख लोकांच्या भोजनाची व्यवस्था केलेली होती. रात्री वधूवरांची भव्य वरात निघाली होती. पुणे, सोलापूर व करमाळा येथील बँडची अकरा पथके वरातीच्या पुढे होती. चाळीस हजार लोक वरातीत सामील होते.’ ‘केसरी’त ही बातमी प्रसिद्ध झाली, तेव्हा आमचा प्रथम विश्वास बसला नाही. पण या समारंभात हजेरी लावलेल्या एक-दोन व्यक्तींना भेटण्याचा योग आला आणि त्यांच्याकडून जेव्हा या बातमीला दुजोरा मिळाला, तेव्हा या एका क्षेत्रात तरी महाराष्ट्राने आघाडी मारली, याबद्दल आम्हांला आनंद झाला. ‘केसरी’च्या बातमीदाराने धाडलेल्या बातमीत आणखी एक-दोन गोष्टींची भर घालायला हवी. उन्हाळ्याच्या या दिवसांत भोजनार्थींना त्रास होऊ नये, म्हणून थंडगार पाण्याची सोय होती व त्यासाठी विहिरीत बर्फाच्या अनेक लाद्या टाकल्या होत्या, असे समजले. या योजकतेचे कौतुक करावे, तेवढे ते थोडेच ठरेल. बर्फाची फॅक्टरीच सुरू केली असती, तर अधिक बरे झाले असते. हा दणकेबाज विवाह-समारंभ झाला, तेव्हा आहेरही तितकेच दणक्यात येणे स्वाभाविक. एक लाख लोकांना भोजन देण्याचा अभूतपूर्व विक्रम केल्यानंतर ज्यांनी समारंभाबद्दल ऐकले व पाहिले, त्यांच्या कल्पनाशक्तीला पंख फुटणे अनिवार्य. त्यामुळे आहेराचे वर्णनही ज्याला जसे जमेल, तसे तो सांगतो. भांड्यांपासून मोटरीपर्यंत आहेर आल्याच्या हकीगती सांगण्यात आल्या. यात सत्य किती व कल्पना किती, हे कळण्यास मार्ग नाही. पण दणकेबाज समारंभाला शोभेल, सुसंगत दिसेल, असेच सर्व हवे; तेव्हा आहेराच्या बाबतीत अपवाद होण्याचे कारण नव्हते.
अशा या अपूर्व, वैभवशाली विवाहाचा चित्रपट देशभर दाखवण्याची व्यवस्था झाल्यास पराक्रमी महाराष्ट्राचे सर्वत्र कौतुक होईल. कोणी काही विक्रम केला, की त्याचे कौतुक झाल्यास बरे असते. चित्रपट दाखवला, की मग सांगोवांगीच्या गोष्टी नकोत. तमाम मराठी जनता समारंभाला हजर राहणे शक्य नाही. पण अशा अलौकिक विवाहसमारंभाची त्रोटक वृत्तपत्रीय वर्णने वाचण्याऐवजी जर चित्रपटाद्वारे प्रत्यक्ष समारंभाचे दृश्य लक्षावधी लोकांना पाहावयास मिळाले, तर त्यांच्या डोळ्यांचे पारणे फिटेल. आणि या देशात समाजवाद येणार व महाराष्ट्रात समाजवादाचा पाळणा पहिल्या प्रथम हलणार, याविषयी हे लक्षावधी लोक आपल्या मनाशी खूणगाठ बांधतील. शिवाय, महाराष्ट्रात जे इतर सहकारी साखर कारखाने व सोसायट्या आहेत, त्यांच्या चेअरमनना आणि संचालकांना यापासून स्फूर्ती मिळून ते शंकरराव मोहिते यांच्यावरही मात करण्यासाठी अहमहमिकेने पुढे येतील, हा फायदा निराळाच. ‘गरिबी हटाव’ची घोषणा झालेली आहे; शंकरराव मोहिते ज्या पक्षाचे आहेत, त्या पक्षाची ही घोषणा. या स्थितीत सहकारी साखर-कारखानदार जर लक्षभोजने घालू लागले, तर निदान त्या दिवसापुरता तरी अनेक गरिबांच्या पोटात अन्नाचा घास जाईल आणि या मार्गाने गरिबीचा आज ना उद्या या देशात पूर्णतः नायनाट होऊन, धनधान्याची येथे रेलचेल होईल.
यापूर्वी सहस्रभोजन ही मोठी कर्तबगारीची घटना मानली जाई. आता एका सहकारी साखर-कारखानदाराने ती कःपदार्थ ठरवून लाखावर लोकांना इच्छाभोजन घातले. एकप्रकारे हे अपरिहार्य होते. रुपयाची किंमत घटल्याने पूर्वीच्या लाखाचे आता बारा हजार झाले असतील. पण लोकसंख्या वाढल्याने सहस्रभोजनाऐवजी लक्षभोजन होणे आवश्यक. म्हाताऱ्या बायका लक्ष वाती वळतात, लक्ष दुर्वांच्या जुड्या गणपतीला वाहतात. पण आपल्याला महाराष्ट्रात पहिल्याप्रथम जो समाजवाद आणायचा आहे, तो आणणाऱ्या खंद्या समाजवाद्यांनी हे वाती वळण्याचे बायकी उद्योग करण्यापेक्षा लक्षभोजनाचा थाट उडवून देणे केव्हाही श्रेयस्कर. पैसा हा फिरता असावा, हा अर्थशास्त्राचा नियम. अकलूजच्या लक्षभोजनामुळे कितीतरी जणांच्या हातांत पैसा पडला व फिरला. त्यामुळे संपत्तीचे वाटप झाले आणि समाजवादात हे अभिप्रेतच आहे. शिवाय इतक्या मोठ्या प्रमाणावर जेवणावळी उठवण्यासाठी केवढे नियोजन करावे लागले असेल, संघटना बांधावी लागली असेल, याची कल्पनाच केलेली बरी. पेशवाईत सवाई माधवरावांचा लग्नसमारंभ मोठ्या थाटाचा कसा झाला, याची इतिहासात व बखरीत नोंद आहे. त्यावेळी नाना फडणीसांनी भोजनप्रबंध कसा असावा, याविषयी अगदी बारीकसारीक तपशीलही नमूद करणारे आदेश लिहून ठेवले आहेत. भोजनात पदार्थ कोणते व कसे असावे, तूप कसे वाढावे, इत्यादींपासून ‘भोजनोत्तर दात कोरावयास लवंगा द्याव्या’, इतका तपशील नानाने दिला होता. लग्नसमारंभात भोजनाची चोख व्यवस्था असली, की ‘नाना फडणिशी बेत’ असे म्हणण्याचा प्रघात आहे. पण नाना फडणीस ही इतिहासजमा व्यक्ती. आता समाजवादासाठी लढाई चालू झाली असून, हा युगात आणखी व्यापक विचार व आचार हवा. त्यास अनुरूप असा प्रबंध शंकरराव मोहिते यांनी केल्याने यापुढे ‘शंकरराव मोहिते बेत’ असा नवा वाक्प्रचार रूढ करावयास हवा. अकलूजसारख्या गावात लाख दीडलाख लोक एका दिवसात इच्छाभोजन करतात, ही लहानसहान गोष्ट नव्हे. त्यानिमित्ताने प्रगट झालेले व्यवहार-कौशल्य, संघटना-चातुर्य व कार्यक्षमता यांची वाखाणणी करावी, तेवढी थोडीच. इतकी कर्तबगारी दुथडी भरून वाहात असता समाजवादाची व गरिबीविरुद्धची लढाई हरणे शक्यच नाही. विलासी राहणी, चैनबाजी यांवर निर्बंध घालण्याचे एक कलम काँग्रेसच्या कार्यक्रमात आहे, परंतु ते फक्त शहरी चैनबाजीपुरते मर्यादित असावे. ग्रामीण भागातील लक्षभोजन ही चैन नसून जनतेवरील प्रभावाची आणि जनता-संपर्काची एक खूण मानली पाहिजे.
टाटा, बिर्ला हे भांडवलदार. त्यांनासुद्धा असे लक्षभोजन कधी घालता आले नाही. कसे येणार? त्यांचा ए‍वढा जनता-संपर्क कोठे आहे? बहुजन समाजातून आलेल्या, काबाडकष्ट करणाऱ्या जनतेतून आलेल्या नेतृत्वालाच हे शक्य आहे. बडे भांडवलदार व संस्थानिक यांना हे लक्षभोजनाचे कर्तृत्व कधी गाजविता आले नाही आणि येणे शक्य नाही. इंग्लंडमध्ये हॅरॉल्ड विल्सन हे मजूरपक्षीय पंतप्रधान होते, तेव्हा त्याच्या मुलाच्या लग्नाला मुलगा व मुलगी या दोघांकडून केवळ आठ माणसे हजर होती. काय हा क्षुद्रपणा! समाजवादाचा संबंध समाजाशी येतो, म्हणून हजारो लोकांना लग्नसमारंभात बोलावून त्यांना भोजन घालण्यातच समाजवादी निष्ठा प्रगट होते. सात-आठ लोकांनी भोजन करण्यात काय शोभा? हॅरॉल्ड विल्सनपेक्षा शंकरराव मोहिते हे सहकारी साखर-कारखानदार म्हणूनच अधिक मोठे समाजवादी मानायला हवेत. त्यांनी जो प्रचंड बेत रचला व पार पाडला, त्याचे कौतुक करायला ‘केसरी’चेच एक माजी संपादक कै. वा. कृ. भावे हवे होते. त्यांनी पेशवाईतील भोजनादी समारंभाची प्रशंसापर वर्णने मनसोक्त केली होती. दुसऱ्या महायुद्धात जर्मनी व रशिया यांचे प्रत्येकी वीस लक्ष याप्रमाणे चाळीस लाख सैन्य एकमेकांविरुद्ध लढत असता या सैन्याला दारूगोळा, युद्धसामग्री किती लागेल, कशी पुरवली जात असेल, याच्या चिंतेपेक्षा एवढ्या सैन्याला अन्न कसे पुरवले जात असेल, भांडी-कुंडी किती लागत असतील, ही चिंता कै. भावे यांना पडली होती. आज ते हयात असते, तर शंकरराव मोहिते यांनी हा लक्षभोजनाचा बेत पार पाडल्याबद्दल आनंद व्यक्त करीत असताना त्यांना अन्नधान्य किती लागले, भांडी-कुंडी किती लागली, इत्यादी महत्त्वाचा तपशील मिळवता आला असता व महाराष्ट्राच्या ज्ञानात मोठीच भर पडली असती. हा तपशील अभिनंदन-ग्रंथ आणि चित्रपट यांच्याद्वारे जनतेला माहीत करणे शक्य आहे. हे एवढे समारंभ करायचे असल्याने व ते महत्त्वाचे असल्याने, बागायतदारांना शेतीच्या उत्पादनावर प्राप्तिकर देण्यासाठी पैसा उरणे शक्य नाही. हा कर बसवला, तर शेतीचे नुकसान होईल आणि देश भिकेला लागेल. देशच भिकेला लागला तर लक्षभोजन कसे मिळेल व कोण देणार? अशा या अभूतपूर्व समारंभाला केंद्र सरकारचे अर्थमंत्री यशवंतराव चव्हाण, शेतीखात्याचे राज्यमंत्री अण्णासाहेब शिंदे, महाराष्ट्राचे सहकारी खात्याचे मंत्री यशवंतराव मोहिते, इत्यादी मातब्बर मंडळींनी हजर राहून अधिक शोभा आणली. साऱ्या देशात वा जगात कोणाला (लक्षभोजनाचा) जो पराक्रम करता आला नाही, तो महाराष्ट्रात एकेठिकाणी होत असता या नेतेमंडळींनी उपस्थित राहणे इष्ट होते. समाजवादाच्या लढाईसाठी जे सैन्यदल महाराष्ट्रात उभे आहे आणि साखर-कारखान्यांचे बुरूज त्याने मजबूत करण्याचे जे कार्य चालवले आहे, त्या सैन्यातील एक प्रमुख वीर लक्षभोजनाचा पराक्रम करीत असता महाराष्ट्राच्या नेत्यांनी कौतुकाला हजर राहावयाचे नाही, तर काय करायचे? आम्हांला या अभूतपूर्व समारंभाचे आमंत्रण नव्हते आणि आम्ही हजर नव्हतो, हे खरे असले, तरी ‘अन्नदाता सुखी भव’ असे म्हणतो आणि लक्षभोजनाच्या समाजवादाचा जयजयकार करतो
