'जगातील पहिली व्हायरल फेक न्यूज' एका पत्रकाराने जगाला लावलेला चुना आणि ‘बाथटबचा’ बनावट इतिहास१०७ वर्षं उलटून गेली तरी आजही अमेरिकेतील काही शाळांच्या संदर्भांमध्ये 'व्हाईट हाऊसमध्ये पहिला बाथटब १८५० मध्ये आला' हे वाक्य सत्य म्हणून मिरवलं जातं,जरी ते शंभर टक्के धादांत खोटं असलं तरी.
एका माणसाने केवळ गंमत म्हणून लिहिलेला लेख पुढची १०० वर्षं जगाचा इतिहास बदलून टाकेल आणि मोठ्या तज्ज्ञांनाही मूर्ख बनवेल, असं कोणालाच वाटलं नव्हतं. पण एच. एल. मेन्केन (H. L. Mencken) नावाचा हा माणूस म्हणजे पत्रकारितेच्या दुनियेतला एक अजब आणि खोडसाळ नमुना होता.
१९१७ सालची गोष्ट आहे. जग पहिल्या महायुद्धाच्या विळख्यात अडकलेलं होतं. चोहोबाजूला फक्त युद्धाच्या बातम्या, भीती आणि ताणतणाव होता. अशा वेळी मेन्केन यांना एक कल्पना सुचली. त्यांना वाटलं की,लोक सध्या इतके गंभीर झालेत की ते कशावरही विश्वास ठेवतील. त्यांनी 'New York Evening Mail' मध्ये एक लेख लिहिला—'A Neglected Anniversary'.
या लेखात त्यांनी बाथटबचा असा काही 'इतिहास' मांडला की वाचणारे थक्क झाले. त्यांनी दावा केला की अमेरिकेत १८४२ पर्यंत बाथटब नावाचा प्रकारच नव्हता. सिन्सिनाटी नावाच्या शहरात पहिला बाथटब बनला, पण समाजाने त्याला कडाडून विरोध केला.
मेन्केन यांनी या लेखात इतके तपशील दिले होते की कोणाला शंकाच येऊ नये. त्यांनी लिहिलं की, त्या काळी डॉक्टरांनी असा इशारा दिला होता की बाथटबमध्ये अंघोळ केल्याने फुफ्फुसाचे आजार (Pneumonia) होतात. इतकंच नाही, तर बोस्टनसारख्या शहरात बाथटबवर बंदी होती आणि तिथे फक्त डॉक्टरांच्या चिठ्ठीवरच बाथटबमध्ये अंघोळ करण्याची परवानगी मिळायची!
किस्सा इथेच संपत नाही. मेन्केन यांनी थेट राष्ट्राध्यक्षांनाच यात ओढलं. त्यांनी लिहिलं की, राष्ट्राध्यक्ष मिलार्ड फिलमोर यांनी १८५० मध्ये व्हाईट हाऊसमध्ये पहिला बाथटब बसवला आणि त्यानंतरच अमेरिकेत बाथटबला 'प्रतिष्ठा' मिळाली. हे सगळं वाचून अमेरिकन जनता भारावून गेली.
पण खरी गंमत पुढेच आहे. हा लेख प्रसिद्ध झाल्यावर अमेरिकेतल्या इतर नामवंत वृत्तपत्रांनी, मासिकांनी आणि अगदी इतिहासकारांनीही कोणतीही खातरजमा न करता ही माहिती 'सत्य' म्हणून छापायला सुरुवात केली.मेन्केन यांनी हा लेख केवळ लोकांच्या भोळसटपणाची आणि 'छापील शब्दावर' असलेल्या आंधळ्या विश्वासाची परीक्षा घेण्यासाठी लिहिला होता.
काही वर्षांनंतर,१९२६ मध्ये मेन्केन यांनी स्वतःच कबूल केलं की तो लेख एक 'होक्स' म्हणजेच शुद्ध फसवणूक होती.त्यांनी उपरोधिकपणे म्हटलं की, लोकांना जे वाचायला छान वाटतं, त्यावर विश्वास ठेवायला त्यांना जास्त आवडतं! पण मेन्केन यांची ही कबुली कोणाच्याच पचनी पडली नाही. लोकांनी तो खोटा इतिहास इतका मनावर घेतला होता की मेन्केन यांच्या स्पष्टीकरणानंतरही अनेक वर्षं हीच चुकीची माहिती संदर्भासाठी वापरली जात राहिली.
आज २०२६ मध्ये, जेव्हा आपण 'डीपफेक' आणि 'एआय जनरेटेड' खोट्या बातम्यांच्या (Fake News) जंजाळात अडकलो आहोत, तेव्हा मेन्केन यांचा हा बाथटबचा किस्सा पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. नुकत्याच झालेल्या एका जागतिक माध्यम परिषदेत मेन्केन यांच्या या लेखाचा उल्लेख 'जगातील पहिली व्हायरल फेक न्यूज' असा करण्यात आला.
आपल्या महाराष्ट्रातही आपण व्हॉट्सॲपवर येणाऱ्या मेसेजवर किंवा इतिहासाच्या चुकीच्या संदर्भांवर किती चटकन विश्वास ठेवतो, हे आठवून पहा. मेन्केन यांनी शंभर वर्षांपूर्वी हेच सिद्ध केलं होतं की, माहिती कितीही अधिकृत वाटली तरी ती डोळे मिटून स्वीकारणं धोक्याचं असतं.
एका साध्या बाथटबच्या गोष्टीने जगाला पत्रकारितेतला आणि जगण्यातला सर्वात मोठा धडा शिकवला—फक्त छापून आलंय किंवा स्क्रीनवर दिसतंय म्हणून ते खरं नसतं, सत्य हे नेहमी तपासूनच घ्यावं लागतं.
शेवटी, आपण जे वाचतोय ते आपल्याला माहिती देत आहे की फक्त आपलं मनोरंजन करतंय, हे ओळखण्याची कला शिकणं हीच आजच्या काळाची गरज आहे.
