१९८० च्या दशकातील एक निवांत दुपार.दक्षिण कोलकात्याच्या त्या जुन्या वास्तूत हेमंत कुमार शांतपणे बसले होते. दिल्लीहून एक सरकारी लिफाफा त्यांच्या हातात पडला. त्यात 'पद्मश्री' पुरस्काराचा अधिकृत प्रस्ताव होता. पण तो वाचून हेमंतदांच्या चेहऱ्यावर आनंदाची लकेरही उमटली नाही.
त्यांनी तो सन्मान अत्यंत नम्रपणे पण ठामपणे नाकारला. हा केवळ अहंकार नव्हता, तर तो एका खऱ्या कलाकाराचा स्वाभिमान होता. आज,१६ जून रोजी या महान गायकाची जयंती आहे. त्यानिमित्ताने त्यांच्या या ऐतिहासिक नकाराची चर्चा होणे गरजेचे आहे. त्यावेळी हेमंत कुमार भारतीय संगीतातील एक उत्तुंग व्यक्तिमत्व बनले होते. बंगाली आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीत त्यांनी स्वतःचे एक वेगळे साम्राज्य निर्माण केले होते. 'नागिन', 'बीस साल बाद' आणि 'आनंदमठ' सारख्या चित्रपटांतील त्यांचे संगीत अजरामर ठरले होते.
त्यांच्या 'अमार गाणेर स्वरलिपी' (Amaar Gaaner Swaralipi) या आत्मचरित्रात त्यांनी यामागचे कारण स्पष्ट केले आहे. हेमंतदांना वाटले की, त्यांच्या अनेक ज्युनियर्सना आणि सहाय्यकांना आधीच हा पुरस्कार मिळाला होता. अशा वेळी कारकिर्दीच्या शेवटच्या टप्प्यावर त्यांना 'पद्मश्री' देणे हा त्यांचा अपमान होता. त्यांना चौथ्या क्रमांकाचा नागरी सन्मान देणे त्यांच्या योगदानाची थट्टा होती. 'पद्मभूषण' मिळाला असता तर त्यांनी कदाचित तो स्वीकारला असता. पण 'पद्मश्री' स्वीकारणे त्यांच्या प्रदीर्घ अनुभवाला आणि प्रतिष्ठेला साजेसे नव्हते.
संगीताच्या जगात हेमंत कुमार म्हणजे एक चालता-बोलता इतिहास होते. 'ये रात ये चाँदनी' किंवा 'तुम पुकार लो' ऐकताना आजही अंगावर शहारे येतात. त्यांच्या आवाजातील तो खोलवर जाणारा बेस आजही कोणालाही साध्य करता आलेला नाही.या घटनेनंतर काही वर्षांनी सरकारने त्यांना 'पद्मभूषण' देण्याचाही प्रयत्न केला. पण तेव्हाही हेमंतदांनी तो स्वीकारण्यास साफ नकार दिला. सरकारी पदव्यांशिवायही ते कोट्यवधी रसिकांच्या मनावर राज्य करत राहिले.
आजच्या काळात जिथे पुरस्कारांसाठी अनेक कलाकार लॉबिंग करतात, तिथे हेमंतदांचा हा निर्णय थक्क करणारा आहे. त्यांनी दाखवून दिले की, कलाकाराची उंची पुरस्कारांनी नाही, तर त्याच्या कामाच्या दर्जावरून ठरते.
एका महान गायकाने सरकारला दिलेला हा नकार आजही संगीत विश्वात आदराने चर्चिला जातो. त्यांच्या या भूमिकेकडे तुम्ही स्वाभिमान म्हणून पाहता की एक कलाकार म्हणून घेतलेली योग्य भूमिका?
