मंडळी, भारतीय शास्त्रीय संगीताचा इतिहास उलगडला की आपल्याला अनेक दिग्गज नावांची लड दिसते. भीमसेन जोशी, हिराबाई बडोदेकर, प्रभा अत्रे... ही नावं तर आपल्याला तोंडपाठ आहेत. पण या सगळ्या तेजाच्या मागे एक असं व्यक्तिमत्व होतं, ज्याच्या गळ्यात साक्षात सरस्वती नांदत होती, पण ज्याचं मन मात्र एका वेगळ्याच 'किमये'त अडकलं होतं. आपण बोलतोय किराणा घराण्याचे दिग्गज गायक सुरेशबाबू माने यांच्याबद्दल.
तुम्हाला माहितीये का, स्वरयोगिनी प्रभा अत्रे ज्यांच्याकडे गाणं शिकल्या, ते सुरेशबाबू माने हे फक्त एक उत्तम गायक नव्हते, तर ते एक 'सायंटिस्ट' होण्याच्या नादात होते. पण हे सायन्स ताऱ्यांमधलं किंवा लॅबमधलं नव्हतं, तर ते होतं चक्क 'सोने' बनवण्याचं! ऐकायला थोडं अजब वाटतंय ना? पण हे खरं आहे.
सुरेशबाबू माने म्हणजे किराणा घराण्याचे संस्थापक उस्ताद अब्दुल करीम खान यांचे सुपुत्र आणि गानहिरा हिराबाई बडोदेकर यांचे सख्खे बंधू. आपल्या आजी-आजोबांच्या काळात हिराबाईंचं नाव घराघरात होतं. सुरेशबाबूंचा आवाज तर असा की, त्यांनी एकदा आलाप घेतला की समोरचा माणूस देहभान विसरणारच! पण नियतीचे खेळ बघा कसे असतात.त्यांच्या आयुष्यात एका गोष्टीने एन्ट्री घेतली आणि सगळंच बदललं - ती गोष्ट म्हणजे 'रसशास्त्र' किंवा किमयागार बनण्याची ओढ.त्यांना असं वाटू लागलं की, विशिष्ट वनस्पती आणि धातूंच्या मिश्रणातून सोनं बनवता येतं.
आता विचार करा, एका बाजूला प्रभा अत्रेसारखे शिष्य त्यांच्याकडे विद्या घेण्यासाठी रांगेत उभे असायचे,आणि दुसरीकडे गुरुजी मात्र आपल्या कोठडीत कसलीतरी रसायनं उकळत बसलेले असायचे. असं म्हणतात की, त्यांनी आपलं बरंचसं आयुष्य, पैसा आणि कष्ट या सोन्याच्या शोधात खर्च केले. म्हणजे काय, तर हातातलं 'सुरांचं सोनं' असताना ते 'धातूच्या सोन्या'मागे धावत राहिले.
बरं मग, त्यांना सोनं मिळालं का? तर त्याचं उत्तर दुर्दैवाने 'नाही' असंच आहे. या नादात त्यांचं रियाजाकडे दुर्लक्ष झालं, प्रकृती खालावली आणि वयाच्या अवघ्या ४९ व्या वर्षी या हिऱ्यासारख्या कलाकाराचा अंत झाला. जर त्यांनी आपलं पूर्ण लक्ष संगीतावर केंद्रित केलं असतं, तर आज शास्त्रीय संगीताचा नकाशा कदाचित वेगळा असता.
पण मंडळी, कलाकारांची हीच तर गंमत असते. ते थोडे 'वेडे' असतात, म्हणूनच ते अचाट कलाकृती निर्माण करू शकतात. सुरेशबाबू माने यांनी सोनं बनवण्याची किमया शोधली की नाही हे महत्त्वाचं नाही, पण त्यांनी प्रभा अत्रे यांच्यासारखा एक 'स्वररत्न' घडवले, हे काय कमी सोनं आहे?
आज जेव्हा आपण प्रभा अत्रे यांच्या रचना ऐकतो, तेव्हा त्यात सुरेशबाबूंच्या शिक्षणाची झलक दिसते. त्यांनी शोधलेलं सोनं कदाचित त्यांच्या लॅबमध्ये सापडलं नसेल, पण त्यांच्या शिष्यांच्या गळ्यात ते आजही चमकतंय. खरं सांगायचं तर, कलेपेक्षा दुसरं मोठं सोनं जगात नसतं, नाही का?
सुरेशबाबू माने यांनी किमयेच्या मागे धावून स्वतःचं नुकसान केलं .शेवटी, प्रत्येक प्रतिभावान माणसाच्या मागे एक अशीच अधुरी गोष्ट असतेच की!
