पुण्याच्या एका जुन्या वाड्यातल्या खिडकीतून दुपारचं कोवळं ऊन आत येतंय. कोपऱ्यात ठेवलेल्या त्या लाकडी पेटीवरची धूळ झटकली जातेय आणि एका लहान मुलाच्या हातांत 'गंधर्व महाविद्यालया'चं ते निळं पुस्तक आलंय. समोर गुरुजी बसलेत, हातात तबल्याची जोडी आहे आणि सुरांचा खेळ सुरू झालाय. हे दृश्य आपल्यापैकी अनेकांच्या बालपणाचा अविभाज्य भाग आहे.
शाळेत असताना एकदा तरी गाणं शिकावंसं वाटतं, गळ्यात गंधर्व उतरल्याचा भास होतो. मग सुरू होतो तो 'प्रथमे'च्या परीक्षेचा प्रवास. गंमत म्हणजे, या परीक्षेत नापास होणाऱ्यांची संख्या मोठी असते आणि तिथूनच अनेकांचा शास्त्रीय संगीताचा प्रवास थांबतो. पण, ती पेटी बंद झाली तरी काही रचना काळजात घर करून राहतात.
आज २ मार्च २०२६. होळी येऊन ठेपलीय. सगळीकडे पुरणपोळीचा खमंग सुवास दरवळतोय आणि अशातच रेडिओवर किंवा युट्यूबवर एक ओळ कानावर पडते - "बिरजमें धूम मचायी कान्हा..."
बिरजमें धूम मचायी कान्हा
कैसे कैसे मै जाउ अपने धाम
सब सखियन मिल होरी खेलत है
अखियन उडत गुलाल
ही ओळ ऐकताच आपण थेट २०-२५ वर्षं मागे जातो. ती चाल आठवते, ते शब्द आठवतात, पण एका प्रश्नापाशी येऊन गाडी अडते. ही रचना नक्की कोणत्या रागात आहे? अनेकदा आपण डोकं खाजवतो, पण रागाचं नाव काही केल्या ओठावर येत नाही.
गोष्ट अशी आहे की, ही बंदिश म्हणजे भारतीय शास्त्रीय संगीतातील एक अनमोल हिरा आहे. यात श्रीकृष्ण आणि गोपिकांच्या होळीचं, त्या रंगांचं आणि उडणाऱ्या गुलालाचं इतकं सुंदर वर्णन आहे की डोळ्यांसमोर थेट वृंदावन उभं राहतं. सध्या दिल्लीत सुरू असलेल्या 'श्रीराम शंकरलाल संगीत महोत्सवात' असो किंवा नुकत्याच झालेल्या 'स्वरधारा २०२६' स्पर्धेत, ही रचना आजही रसिकांना मंत्रमुग्ध करतेय.
ही रचना ज्या रागात गुंफली आहे, तो राग दुपारच्या तिसऱ्या प्रहरात गायला जातो. यातले कोमल निषाद आणि कोमल गांधार मनाला एक वेगळीच शांतता देऊन जातात. त्या रागाचं नाव आहे - राग भीमपलास (किंवा भीमपलासी).
भीमसेन जोशींपासून ते आजच्या पिढीतील कौशिकी चक्रवर्तींपर्यंत प्रत्येकाने हा राग आपल्या पद्धतीने सजवलाय. 'प्रथमे'च्या पायरीवर अडखळलेलो आपण, आजही जेव्हा ही बंदिश ऐकतो, तेव्हा संगीतातलं ते बालपण पुन्हा एकदा जिवंत होतं.
कधीतरी निवांत वेळी ती जुनी डायरी काढून बघा, कदाचित भीमपलासीच्या सुरांसोबत तुमची हरवलेली एखादी आठवणही तिथेच दडलेली असेल.
होळी आहे, रंगांचा सण आहे. रंगांसोबतच या भीमपलासीच्या सुरांनी तुमची होळी अधिक सुरेल होवो, हीच सदिच्छा!
