मुंबईच्या दादर स्टेशनवर मार्च २०२६ ची एक सकाळ! आदल्या दिवशी धुलिवंदन झालं होतं, पण आज कोणाच्याही अंगावर रंगाचा एक थेंबही दिसत नव्हता. एक तरुण आपल्या पांढऱ्याशुभ्र शर्टवर पडलेला गुलाबी रंगाचा छोटासा डाग रुमालाने पुसत लोकलची वाट पाहत होता. त्याच्यासाठी आणि संपूर्ण मुंबईसाठी होळीचा उत्सव कालच संपला होता.
मुंबईचं असंच असतं. इथे सण 'फास्ट फॉरवर्ड' मोडमध्ये चालतात. एकदा का धुलिवडीचा दिवस गेला, की दुसऱ्या दिवशी मुंबईकर पुन्हा आपल्या टार्गेट्स आणि डेडलाईन्सच्या मागे धावू लागतो. मुंबई रंगापंचमीची वाट पाहत बसत नाही. पण तुम्हाला माहितीये का, मुंबईपासून काही तासांच्या अंतरावर असलेल्या नाशिकमध्ये किंवा शेजारच्या मध्यप्रदेशात चित्र अगदी उलट असतं.
गोष्ट अशी आहे की, महाराष्ट्राच्या अनेक भागांत, विशेषतः नाशिक, पुणे आणि कोल्हापुरात रंगांची खरी उधळण रंगपंचमीलाच होते. मुंबईत जेव्हा लोक ऑफिसच्या फाईल्समध्ये डोकं खुपसून बसले होते, तेव्हा नाशिकच्या रस्त्यांवर गुलालाचे ढग साचले होते. पण या सगळ्याच्या पुढे जाऊन एक असा सण आहे, जो मध्यप्रदेश आणि राजस्थानच्या काही भागांत धुमधडाक्यात साजरा केला जातो. त्याचं नाव 'रंग तेरस'.
रंग तेरस म्हणजे काय, असा प्रश्न तुम्हाला पडला असेल. ऐका तर, हा सण होळीनंतर बरोबर १३ व्या दिवशी साजरा होतो. यंदा 17 मार्चला रंग तेरस आहे . फाल्गुन वद्य त्रयोदशीला हा सण येतो म्हणून याला 'रंग तेरस' किंवा 'रंग त्रयोदशी' म्हणतात. मध्यप्रदेशातील इंदूर, उज्जैन आणि राजस्थानच्या भिलवाडा भागात हा दिवस म्हणजे रंगांचा महाकुंभ असतो.
मध्यप्रदेशात रंगापंचमीला जी 'गेर' (मोठी मिरवणूक) निघते, तिची चर्चा तर जगभर असतेच, पण रंग तेरस हा तिथल्या आदिवासी बांधवांचा आणि ग्रामीण भागातील लोकांसाठी सर्वात मोठा सण असतो. या दिवशी तिथे अधिकृत सुट्टी असते. लोक एकमेकांवर रंग उधळतात, ढोल-ताशांच्या गजरात नाचतात आणि विशेष म्हणजे हा सण 'पंचतत्वांच्या' शुद्धीकरणाचं प्रतीक मानला जातो.
राजस्थानच्या भिलवाडामधील 'मंडल' गावात तर रंग तेरसच्या दिवशी ४०० वर्षांपासून चालत आलेला 'नाहर नृत्य' (सिंहाचा नाच) बघायला मिळतो. असं म्हणतात की, मुघल सम्राट शहाजहान जेव्हा इथे आले होते, तेव्हा त्यांच्या मनोरंजनासाठी हे नृत्य सुरू झालं होतं. आजही ही परंपरा तितक्याच उत्साहात जपली जाते.
मुंबईत मात्र हे सगळं हरवल्यासारखं वाटतं. मुंबईत धुलिवंदन झालं की होळी संपते, याचं मुख्य कारण म्हणजे इथली कॉर्पोरेट संस्कृती. सरकारी सुट्टी धुलिवंदनाला असते, रंगापंचमीला नाही. त्यामुळे पाच दिवसांनी पुन्हा सुट्टी घेऊन रंग खेळणं मुंबईकराला परवडणारं नसतं.
पण गावाकडची गंमत वेगळीच असते. तिथे होळीपासून सुरू झालेला हा रंगांचा प्रवास रंग तेरसपर्यंत संथ लयीत चालत राहतो. एका बाजूला मुंबईची 'इन्स्टंट' होळी आणि दुसऱ्या बाजूला मध्यप्रदेश-राजस्थानची 'रंग तेरस' पर्यंत चालणारी रंगांची ही परंपरा, हे आपल्या देशाचं खरं सौंदर्य आहे.
कदाचित म्हणूनच, मुंबईचा तो तरुण जेव्हा आपला डाग पुसत होता, तेव्हा त्याला कल्पनाही नसेल की त्याच्यापासून काही मैलांवर आजही लोक रंगांच्या नशेत धुंद होऊन नाचतायत. सण साजरे करण्याच्या पद्धती बदलल्या तरी त्यामागचा आनंद मात्र तोच राहतो, फक्त आपण तो किती दिवस टिकवून ठेवतो यावर सगळं अवलंबून असतं.
एका शहराला कामाची घाई असते, तर दुसऱ्या राज्याला परंपरेची ओढ. तुमची होळी धुलिवंदनाला संपली की तुम्ही अजूनही रंगापंचमीच्या आठवणीत आहात?
