मुंबईचे काळीज: व्हिक्टोरिया टर्मिनसच्या 'त्या' ऐतिहासिक प्रवासाला १३९ वर्षे पूर्ण
मुंबई, २० जून १८८७. पावसाच्या हलक्या सरी सोबतीला होत्या. बोरीबंदरच्या परिसरात एक भव्य, देखणी वास्तू उभी ठाकली होती. फ्रेडरिक विल्यम स्टीव्हन्स या ब्रिटिश वास्तुविशारदाने घडवलेला हा 'दगडी चमत्कार' पाहण्यासाठी मुंबईकरांची पावले तिकडे वळत होती. वाफेच्या इंजिनाची शिट्टी वाजली आणि 'व्हिक्टोरिया टर्मिनस' अधिकृतपणे प्रवाशांसाठी खुले झाले.
आज या ऐतिहासिक घटनेला तब्बल १३९ वर्षे पूर्ण झाली आहेत. राणी व्हिक्टोरियाच्या सुवर्ण महोत्सवाप्रीत्यर्थ या स्थानकाचे नामकरण करण्यात आले होते. गॉथिक रिव्हायव्हल शैलीतील ही इमारत केवळ रेल्वे स्टेशन नव्हती. तो मुंबईच्या जागतिक व्यापारातील वाढत्या महत्त्वाचा एक बुलंद पुरावा होता.
या वास्तूच्या निर्मितीत भारतीय कलाकुसरीचा मोठा वाटा आहे. येथील खांबांवर कोरलेले मोर, वाघ आणि कमळाची फुले भारतीय संस्कृतीची साक्ष देतात.१० वर्षांच्या प्रदीर्घ काळानंतर हे बांधकाम पूर्ण झाले होते. त्याकाळी यावर सुमारे १६ लाख रुपये खर्च करण्यात आले होते. या इमारतीच्या सर्वात वरच्या टोकावर असलेला 'प्रोग्रेस'चा पुतळा मुंबईच्या निरंतर प्रगतीचे प्रतीक मानला जातो. या प्रकल्पाच्या समितीत जगन्नाथ 'नाना' शंकरशेट यांच्यासारख्या दिग्गज भारतीय व्यक्तिमत्त्वांचा सक्रिय सहभाग होता. हे स्थानक केवळ ब्रिटिशांचे नव्हते, तर त्यात मुंबईच्या मातीचाही घाम सांडला होता.
व्हिक्टोरिया टर्मिनस-आजचे छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) हे जगातील सर्वात व्यस्त स्थानकांपैकी एक आहे. दररोज लाखो प्रवाशांना आपल्या कुशीत घेणारे हे स्थानक युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत मानाने उभे आहे. आकडेवारी सांगते की, मुंबईच्या 'लाईफलाईन'चे हे सर्वात महत्त्वाचे हृदय आहे.
२०२६ मध्येही या इमारतीचा रुबाब तसाच कायम आहे. नुकत्याच झालेल्या अत्याधुनिक संवर्धन कामामुळे या वास्तूचे सौंदर्य अधिकच उजळून निघाले आहे. ही केवळ एक दगडी इमारत नाही, तर मुंबईच्या संघर्षाची आणि यशाची मूक साक्षीदार आहे.
आजच्या वेगवान वंदे भारत आणि मेट्रोच्या युगातही, या स्थानकाच्या घुमटाकडे पाहिले की काळाचे चक्र थांबल्यासारखे वाटते. शतकांचा इतिहास अंगावर घेणारी ही वास्तू उद्याच्या बदलत्या मुंबईचीही तितकीच महत्त्वाची सोबती असेल.
मुंबईच्या धावपळीत आपण या वास्तूच्या सौंदर्याकडे पाहायला विसरू नका !
