१८ बाय १४ फुटांची ती अंधारकोठडी आणि भारताच्या गुलामीची सुरुवात: 'ब्लॅक होल ऑफ कलकत्ता'
२० जून १७५६ ची ती रात्र -१८ फूट लांब आणि १४ फूट रुंद असलेल्या एका छोट्याशा अंधारकोठडीत तब्बल १४६ कैद्यांना रात्रभर डांबून ठेवण्यात आले होते आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी जेव्हा दरवाजा उघडला, तेव्हा केवळ २३ लोक जिवंत बाहेर आले. उरलेल्या १२३ जणांचा गुदमरून आणि उष्म्याने मृत्यू झाला होता.
ही घटना इतिहासात 'ब्लॅक होल ऑफ कलकत्ता' म्हणून ओळखली जाते. आज या घटनेला २७० वर्षे पूर्ण होत असताना, कोलकाता येथील ऐतिहासिक वास्तूंच्या संवर्धनावरून पुन्हा एकदा या वादाला तोंड फुटले आहे. २०२६ च्या सुरुवातीलाच काही इतिहासकारांनी या घटनेच्या नेमक्या आकड्यांवरून पुन्हा एकदा जागतिक स्तरावर चर्चा सुरू केली आहे. ही घटना भारतीय इतिहासातील सर्वात वादग्रस्त वळणांपैकी एक आहे. बंगालचा नवाब सिराज-उद-दौला याने जेव्हा ब्रिटिशांच्या 'फोर्ट विल्यम'वर ताबा मिळवला, तेव्हा ही कैद घडली. जॉन झेफनिया हॉवेल या जिवंत वाचलेल्या ब्रिटीश अधिकाऱ्याने या क्रूरतेचा पाढा लंडनमध्ये वाचला.
वस्तुस्थिती अशी आहे की, या घटनेचा वापर ब्रिटिशांनी 'प्रोपोगंडा' म्हणून केला.एका छोट्या घटनेचे रूपांतर अक्राळविक्राळ भयानक कृत्यात करून त्यांनी ब्रिटीश जनतेची सहानुभूती मिळवली. यामागचं मुख्य कारण म्हणजे भारतात आपल्या सत्तेचा विस्तार करण्यासाठी त्यांना एक सबळ नैतिक कारण हवं होतं.या घटनेचे पडसाद इतके उमटले की, मद्रासहून रॉबर्ट क्लाईव्ह तातडीने बंगालमध्ये दाखल झाला. त्यानंतर १७५७ मध्ये प्लासीची लढाई झाली आणि सिराज-उद-दौलाचा पराभव झाला. थोडक्यात सांगायचं तर, त्या एका रात्रीच्या घटनेने भारताच्या पुढील १५० वर्षांच्या गुलामीची पटकथा लिहिली.
आजच्या काळात आधुनिक इतिहासकार हॉवेलच्या आकडेवारीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतात. १८ बाय १४ फुटांच्या अंधारकोठडीत १४६ माणसं उभी राहणंही तांत्रिकदृष्ट्या अशक्य असल्याचं अनेक तज्ज्ञांचं मत आहे. तरीही, वसाहतवादी मानसिकतेने या घटनेला भारतीय राज्यकर्त्यांच्या 'क्रूरतेचे' प्रतीक म्हणून जागतिक नकाशावर कोरून ठेवले. अलीकडच्या काळात बंगालमधील काही स्थानिक संघटनांनी हे स्मारक हटवण्याची मागणी केली आहे, कारण त्यांच्या मते हे ब्रिटिशांनी पसरवलेले असत्य आहे.
आकडेवारी सांगते की, ही घटना घडली नसती तर कदाचित ब्रिटिशांना बंगालवर आक्रमण करण्यासाठी इतका प्रबळ लोकपाठिंबा मिळाला नसता. एका बंद खोलीतील गुदमरलेल्या श्वासांनी अख्ख्या देशाचा श्वास दीडशे वर्षांसाठी कोंडून टाकला, हे मात्र सत्य आहे.इतिहासातील ही पानं वाचताना एक प्रश्न उरतोच, जर हॉवेलने तो आकडा फुगवून सांगितला नसता, तर भारताचा नकाशा आज वेगळा असता का?
