१८ एप्रिल १८५३ ची ती ऐतिहासिक दुपार. बोरीबंदर स्थानकावर हजारो लोकांची गर्दी उसळली होती. वाफेचं इंजिन फुसफुसत होतं आणि भारताच्या पहिल्या रेल्वे प्रवासाची तयारी पूर्ण झाली होती. या ऐतिहासिक क्षणाचे साक्षीदार आणि त्यामागील सर्वात मोठी ताकद म्हणजे जगन्नाथ शंकरशेठ. आज ३१ जुलै २०२६, त्यांच्या स्मृतीदिनानिमित्त मुंबई सेंट्रल रेल्वे स्थानकाच्या नामांतराची चर्चा पुन्हा एकदा जोर धरत आहे.
ज्या मुंबईत आपण आज राहतो, तिचा पाया 'नानां'नी रचला आहे. केवळ श्रीमंती नाही, तर त्या श्रीमंतीचा वापर समाजहितासाठी कसा करावा, याचा वस्तुपाठ त्यांनी घालून दिला. आजच्या धावपळीच्या मुंबईत नानांच्या योगदानाशिवाय एक पाऊलही पुढे टाकता येत नाही.
रेल्वेचा तो 'फर्स्ट क्लास' प्रवास-मुंबई ते ठाणे धावलेली पहिली आगगाडी ही केवळ तांत्रिक प्रगती नव्हती. ते नाना शंकरशेठ आणि जमशेटजी जीजीभॉय यांच्या दूरदृष्टीचे फळ होते. 'ग्रेट इंडियन पेनेन्शुला' (GIP) रेल्वे कंपनीच्या १० संचालकांपैकी नाना हे महत्त्वाचे भारतीय संचालक होते. रेल्वेसाठी त्यांनी आपली स्वतःची जमीन दान दिली, हे आजच्या रिअल इस्टेटच्या काळात अकल्पनीय वाटते.यामागचं कारण स्पष्ट होतं—भारताला आधुनिक जगाशी जोडणं. रेल्वे आली आणि मुंबईचं नशीबच बदललं. आज मुंबई सेंट्रलला त्यांचं नाव देण्याची मागणी केवळ भावनिक नाही, तर ती एका ऋणनिर्देशाची भावना आहे.
शिक्षणाचे 'ज्ञानपीठ'-नानांनी केवळ रेल्वे आणली नाही, तर ज्ञानाची दारेही उघडली. 'बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटी'ची स्थापना करून त्यांनी पाश्चात्य शिक्षणाचा पाया रचला. एल्फिन्स्टन कॉलेज असो वा मुंबई विद्यापीठ, नानांच्या आर्थिक मदतीशिवाय या संस्था उभ्या राहणे कठीण होते.
ज्या काळात महिला शिक्षणाला विरोध होता, त्या काळात त्यांनी स्वतःच्या वाड्यात मुलींची शाळा सुरू केली. वस्तुस्थिती अशी आहे की, नानांनी केवळ इमारती बांधल्या नाहीत, तर पिढ्या घडवणाऱ्या संस्थांना जन्म दिला. ग्रँड मेडिकल कॉलेज सुरू करण्यातही त्यांचा सिंहाचा वाटा होता, जेणेकरून भारतीय तरुणांना वैद्यकीय शिक्षण घेण्यासाठी परदेशात जावे लागू नये.
राजकीय आणि सामाजिक नेतृत्व
२६ ऑगस्ट १८५२ रोजी त्यांनी 'बॉम्बे असोसिएशन' ही पहिली राजकीय संघटना स्थापन केली. भारतीयांच्या हक्कांसाठी ब्रिटिशांशी दोन हात करण्याची ही पहिलीच संघटित सुरुवात होती. सती प्रथेसारख्या अमानुष रूढीला विरोध करण्यासाठी त्यांनी राजा राममोहन रॉय यांना खंबीर साथ दिली.
मुंबई महानगरपालिकेचे (BMC) पहिले भारतीय सदस्य म्हणून त्यांनी शहराच्या स्वच्छतेसाठी आणि नागरी सुविधांसाठी जे काम केले, ते आजही आदर्श मानले जाते. आंतरराष्ट्रीय व्यापारात नानांची पत इतकी मोठी होती की, अफगाण आणि अरब व्यापारी बँकांपेक्षा नानांच्या सुरक्षित कोठडीत आपला खजिना ठेवणे जास्त सुरक्षित मानत.
संस्कृती आणि वारसा-ग्रॅंट रोडचा 'नाना चौक' आज सर्वांना परिचयाचा आहे, पण त्यामागे नानांची सांस्कृतिक दूरदृष्टी आहे. भवानी शंकर मंदिर आणि गिरगावची हिंदू स्मशानभूमी वाचवण्यासाठी नानांनी दिलेला लढा आजही स्मरणात आहे. ब्रिटिशांनी जेव्हा स्मशानभूमी हटवण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा नानांनी स्वतःच्या पैशांनी ती जागा विकत घेऊन हिंदूंच्या अंत्यसंस्कारासाठी कायम ठेवली.
आचार्य अत्रे यांनी त्यांना 'मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट' म्हटले होते, ते उगीच नाही. नाना शंकरशेठ यांनी केवळ मुंबईला जमीन दिली नाही, तर या शहराला एक ओळख दिली. आज आपण ज्या आलिशान दक्षिण मुंबईत फिरतो, त्यातील अनेक वास्तूंच्या उभारणीत नानांचा घाम आणि पैसा लागला आहे.
अशा या महान शिल्पकाराला आपण केवळ एका रेल्वे स्थानकाला नाव देऊन न्याय देऊन श्रद्धांजली द्यावी की त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणं हीच खरी श्रद्धांजली ठरेल?
