मी कालच एका जागतिक सर्वेक्षणाचे आकडे वाचले की, जगातल्या तब्बल ८० टक्के खरेदीचे निर्णय आज स्त्रियांच्या हातात आहेत, पण गेल्या आठवड्यात जेव्हा मी स्वतःसाठी एक नवीन इलेक्ट्रिक कार पाहायला शोरूममध्ये गेले, तेव्हा सेल्समनने माझ्या तांत्रिक प्रश्नांची उत्तरं माझ्यासोबत आलेल्या भावाकडे बघून दिली. मला त्या क्षणी इतकं हसू आलं आणि थोडा रागही आला; कारण त्या गाडीचं बुकिंग मी माझ्या कष्टाच्या पैशातून करणार होते, पण त्या सेल्समनच्या नजरेत मी फक्त 'सोबत आलेली एक महिला' होते. ही माझी एकटीची गोष्ट नाही, तर आजच्या काळातील प्रत्येक सुशिक्षित आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र स्त्रीचा हा अनुभव आहे.
गोष्ट अशी आहे की, आपण २०२६ च्या मध्यावर उभे आहोत, जिथे स्त्रिया अंतराळात जात आहेत आणि मोठ्या कंपन्यांच्या बोर्डरूम्स सांभाळत आहेत. तरीही, जेव्हा आपण टीव्हीवरच्या जाहिराती पाहतो, तेव्हा आपल्याला काय दिसतं? तीच जुनी 'शेजारची काकू' जी फक्त वॉशिंग पावडरचा डाग कसा जाईल किंवा मुलाच्या डब्यात कोणतं तेल आरोग्यदायी आहे, यातच आपलं आयुष्य सार्थकी लागलंय असं मानते. ब्रँड्सना अजूनही असं वाटतं की स्त्रियांच्या आयुष्याचं केंद्र फक्त घर, स्वयंपाकघर आणि मुलांची काळजी एवढंच मर्यादित आहे.
आणि मग काय झालं? बाजारपेठ तर बदलली, स्त्रियांच्या हातात पैसा आला, त्यांच्याकडे माहितीचा महासागर आला, पण जाहिरातदारांची मानसिकता मात्र १९९० च्या दशकातच अडकून पडली आहे. एखादा लॅपटॉप असो किंवा इन्व्हेस्टमेंट प्लॅन, जाहिरातींमध्ये पुरुष नेहमी 'निर्णय घेणारा' असतो आणि स्त्री फक्त त्याला चहा देताना किंवा त्या निर्णयाचं कौतुक करताना दिसते. तिला 'सेकंडरी सिटीझन' किंवा दुय्यम नागरिक म्हणून ट्रीट करण्याची ही पद्धत आता खरोखरच खटकू लागली आहे.
यातला सर्वात मोठा विनोद म्हणजे स्त्रियांचा 'रिसर्च'. आजची स्त्री एखादी वस्तू घेण्यापूर्वी गुगलवर दहा रिव्ह्यू वाचते, युट्यूबवर अनबॉक्सिंग व्हिडिओ पाहते आणि मगच दुकानात पाऊल ठेवते. तिचं नॉलेज अनेकदा सेल्समनपेक्षाही जास्त असतं. पण तरीही ब्रँड्स तिला फक्त 'पिंक कलर' आणि 'सॉफ्ट डिझाइन'च्या नावाखाली भुलवण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांना वाटतं की तिला रॅम, प्रोसेसर किंवा इंजिनच्या सीसीशी काही देणंघेणं नाही.
कल्पना करा, एखाद्या फायनान्शिअल ॲपच्या जाहिरातीत जर एखादी स्त्री स्वतःचं पोर्टफोलिओ मॅनेज करताना दिसली, तर ते किती नैसर्गिक वाटेल? पण नाही, आपल्याला अजूनही 'बचत' म्हणजे डब्यात पैसे लपवून ठेवणारी गृहिणीच दाखवायची आहे. ही गोष्ट इथे संपत नाही, तर ही स्टिरिओटाईपची पाळंमुळं इतकी खोलवर गेली आहेत की, कंपन्यांना वाटतं 'केअरगिव्हर' म्हणजे फक्त स्त्रीच. पुरुषांना घराच्या जबाबदारीत किंवा काळजी घेण्याच्या भूमिकेत दाखवायला हे ब्रँड्स आजही कचरतात.
आता इथे ट्विस्ट असा आहे की, जे ब्रँड्स या मानसिकतेतून बाहेर पडलेत, त्यांचा खप झपाट्याने वाढला आहे. तरीही बहुतांश जाहिरात विश्वाला हे उमजत नाहीये की, स्त्री आता फक्त 'होममेकर' नाही, ती 'नेशन बिल्डर' आणि 'डिसिजन मेकर' आहे. तिला जाहिरातींमध्ये ड्रायव्हरच्या सीटवर बसलेलं बघायचं आहे, फक्त पॅसेंजर सीटवर बसून हसताना नाही.
खरं सांगायचं तर, मार्केटिंगच्या या जुनाट चष्म्यामुळे ब्रँड्स स्वतःचंच नुकसान करून घेत आहेत. स्त्रियांची बुद्धिमत्ता आणि त्यांची निर्णयक्षमता याला गृहीत धरणं आता महागात पडू शकतं. ज्या दिवशी जाहिरातदार तिला 'शेजारची काकू' या चौकटीतून बाहेर काढून एक 'बुद्धिमान ग्राहक' म्हणून पाहतील, त्या दिवशी खऱ्या अर्थाने मार्केटमध्ये क्रांती होईल. तोपर्यंत, आम्ही आमचा रिसर्च सुरूच ठेवू आणि चुकीच्या जाहिरातींकडे दुर्लक्ष करत आपल्या प्रगतीचा रस्ता स्वतःच शोधत राहू.
आपल्याला पडलेला हा प्रश्न केवळ जाहिरातींपुरता मर्यादित नाही, तर तो आपल्या समाजाच्या बदलत्या मानसिकतेचा आरसा आहे, जो अजूनही थोडा धूसरच दिसतोय.
