आज आपण ज्याला 'आर्थिक घोटाळा' म्हणतो, त्याची व्याख्याच बदलून टाकणाऱ्या आर्टुर व्हर्जिलियो अल्विस रेईस या माणसाची ही गोष्ट सध्या पुन्हा चर्चेत आली आहे. कारण मे २०२६ मध्ये पार पडलेल्या 'कान्स फिल्म फेस्टिव्हल'मध्ये (Cannes Film Festival) याच आर्टुरवर आधारित 'द मॅन हू स्टोल पोर्तुगाल' (The Man Who Stole Portugal) हा चित्रपट प्रदर्शित झाला आणि जगभरातील प्रेक्षकांच्या भुवया उंचावल्या.
१९२५ साली पोर्तुगालच्या एकूण अर्थव्यवस्थेपैकी १% संपत्ती ही बँकेने नाही, तर एका साध्या भामट्याने आपल्या घरात बसून तयार केली होती. ही कोणतीही बनावट नोटांची टोळी नव्हती, तर चक्क सरकारी प्रेसमध्ये छापलेल्या 'अस्सल' नोटांचा महापूर होता.
आता कहानीमें ट्विस्ट ...कल्पना करा, तुम्हाला नवीन नोटा छापायच्या आहेत. तुम्ही काय कराल? चोरून छपाई कराल? आर्टुरने तसं केलं नाही. त्याने थेट पोर्तुगालच्या मध्यवर्ती बँकेची खोटी कागदपत्रं आणि सह्या तयार केल्या. या कागदपत्रांच्या जोरावर त्याने लंडनच्या 'वॉटर्लू अँड सन्स' या नामांकित कंपनीला गाठलं.
आता पुढे ऐका. ही 'वॉटर्लू अँड सन्स' म्हणजे साधीसुधी कंपनी नव्हती. ती अधिकृतपणे पोर्तुगालच्या नोटा छापायची. आर्टुरने त्यांना इतक्या आत्मविश्वासाने गंडवलं की,त्यांनी चक्क ५०० एस्कुडोच्या २ लाख नोटा छापून त्याच्या हातात दिल्या.
नोटा खऱ्या, पण मालक खोटा! या घोटाळ्याची सर्वात मोठी गंमत म्हणजे, त्या नोटा 'बनावट' नव्हत्याच. कागद तोच, शाई तीच, डिझाइन तेच आणि सिरीयल नंबरही अधिकृत! तांत्रिकदृष्ट्या त्या नोटा पूर्णपणे कायदेशीर होत्या, कारण त्या सरकारी यंत्रणेनेच छापल्या होत्या. फक्त त्या छापण्याचा आदेश देणारा माणूस सरकारी नव्हता.
आर्टुरने या पैशांच्या जोरावर पोर्तुगालमध्ये स्वतःची बँक उघडली. त्याने इतका पैसा बाजारात ओतला की, एका क्षणी पोर्तुगालच्या अधिकृत बँकेपेक्षा जास्त चलन या एका माणसाच्या नियंत्रणात होतं. यामुळे देशाची अर्थव्यवस्था डळमळीत झाली आणि महागाई गगनाला भिडली..आणि मग काय झालं?
तपासाची चक्रे फिरली. पोलिसांनाही सुरुवातीला वाटलं की हे बनावट नोटांचं रॅकेट आहे, पण जेव्हा त्यांना समजलं की या नोटा तर 'रिअल' आहेत, तेव्हा त्यांच्या पायाखालची जमीनच सरकली.
आपल्याकडे जसा 'नटवरलाल' प्रसिद्ध आहे, ज्याने ताजमहाल विकला होता, तसाच हा आर्टुर. त्याने तर अख्ख्या देशाची करन्सीच आपल्या खिशात घातली होती. मराठीत आपण म्हणतो , "चोराच्या उलट्या बोंबा", पण इथे तर चोराने चक्क पोलीस आणि बँकच बोंबलत होते.
थॉमस नॅपर दिग्दर्शित आणि जेम्स नेल्सन जॉयस याचा (The Man Who Stole Portugal) या चित्रपटामुळे ही १०० वर्ष जुनी गोष्ट आज पुन्हा घराघरात पोहोचली आहे. आर्टुरने सिद्ध केलं की, सिस्टीममध्ये जर एखादं लहानसं छिद्र असेल, तर एखादा डोकं चालवणारा माणूस अख्ख्या देशाला वेडं बनवू शकतो.
जर तुमच्या खिशातली नोट १००% खरी असूनही ती बेकायदेशीर ठरली, तर तुमची अवस्था काय होईल?
