गोव्यातील ५,५८४ कुटुंबांच्या सोन्याची ३० वर्षांची 'कैद'; आजच्याच दिवशी तो ऐतिहासिक खजिना भारतात परतला!
५,५८४ सोन्याच्या दागिन्यांची पाकिटं तब्बल ३० वर्ष पोर्तुगालच्या बँकेत 'कैदी' म्हणून पडून होती. ३ ऑगस्ट १९९१ रोजी इंडियन एअरलाईन्सचं एक विशेष विमान दाबोळी विमानतळावर उतरलं आणि गोव्यातील हजारो घरांत ३० वर्षांनंतर सुटकेचा निश्वास टाकला गेला. हे दागिने म्हणजे केवळ सोनं नव्हतं, तर पोर्तुगीजांनी जाताना पळवून नेलेला गोवेकरांच्या कष्टाचा घाम होता.
१९६१ साली जेव्हा भारतीय सैन्याने 'ऑपरेशन विजय' राबवून गोव्याला पोर्तुगीजांच्या तावडीतून सोडवलं, तेव्हा पोर्तुगीज प्रशासनाने एक चपळ चाल खेळली. गोवा सोडण्यापूर्वी अवघे पाच दिवस आधी, १३ डिसेंबर १९६१ ला त्यांनी 'बँको नॅशनल अल्ट्रामॅरिनो' (BNU) या बँकेतील सर्व सोनं 'इंडिया' नावाच्या जहाजातून लिस्बनला रवाना केलं. हे सोनं म्हणजे गोव्यातील सर्वसामान्यांनी लग्नासाठी, शेतीसाठी किंवा शिक्षणासाठी बँकेत गहाण ठेवलेले दागिने होते.
गोव्याला स्वातंत्र्य मिळालं, पण सामान्यांचं हक्काचं सोनं सातासमुद्रापार पोर्तुगालच्या तिजोरीत अडकलं होतं. थेट सांगायचं तर, हे एका स्वतंत्र देशाने दुसऱ्या देशाच्या नागरिकांच्या मालमत्तेवर मारलेला दरोडाच होता. पुढची तीन दशकं या सोन्यासाठी एक मोठी मुत्सद्दी आणि कायदेशीर लढाई लढली गेली.
या लढाईचे नायक ठरले गोव्याचे तत्कालीन खासदार आणि माजी केंद्रीय परराष्ट्र राज्यमंत्री एडुआर्डो फालेरो. १९७७ पासून त्यांनी हा विषय संसदेत लावून धरला होता. अखेर १९९१ मध्ये पोर्तुगाल सरकारने हे सोनं परत देण्यास मान्यता दिली. पण हे सोनं फुकट मिळालं नाही; स्टेट बँक ऑफ इंडियाला (SBI) व्याजापोटी आणि सेवा शुल्कापोटी ४७,३८४ डॉलर्स पोर्तुगीज बँकेला मोजावे लागले.
योगायोग असा की, १९९१ हे वर्ष भारताच्या आर्थिक इतिहासातही 'सोन्याचं वर्ष' मानलं जातं. एकीकडे गोव्याचं सोनं परत येत होतं, तर दुसरीकडे भारत सरकारने आपलं राष्ट्रीय सुवर्ण राखीव साठा बँक ऑफ इंग्लंडकडे गहाण ठेवून देशाला दिवाळखोरीतून वाचवलं होतं. ३ ऑगस्ट १९९१ रोजी जेव्हा ते विमान गोव्यात उतरलं, तेव्हा विमानतळावर कोणतीही गर्दी नव्हती, पण पुढच्या काही दिवसांत पणजीतील एसबीआयच्या शाखेबाहेर हजारो लोकांच्या रांगा लागल्या होत्या.
आकडेवारी सांगती की, त्या वेळी सुमारे २८० किलो सोन्याचे दागिने परत आले होते. ज्यांनी १५ रुपये तोळा दराने सोनं गहाण ठेवलं होतं, त्यांना १९९१ च्या बाजारभावाप्रमाणे ते परत मिळालं. तरीही वस्तुस्थिती अशी आहे की, आजही स्टेट बँकेच्या गोव्यातील तिजोरीत सुमारे १,८४० सोन्याची पाकिटं तशीच पडून आहेत.
यामागचं कारण म्हणजे मूळ मालकांकडे असलेल्या पावत्या हरवणं किंवा कुटुंबांमधील अंतर्गत वाद. ३० वर्षांच्या काळात अनेक मालकांचा मृत्यू झाला, तर काही वारसांना आपल्या पूर्वजांनी सोनं गहाण ठेवलं होतं याची माहितीच नव्हती. आजही ३ ऑगस्टचा दिवस गोव्यासाठी एका भावनिक विजयाचं प्रतीक मानला जातो.
एका बाजूला पोर्तुगाल सध्या जगातील सर्वाधिक दरडोई सोने साठा असलेल्या देशांपैकी एक आहे, तर दुसरीकडे गोव्यातील शेकडो कुटुंबांचं सोनं आजही वारसांच्या प्रतीक्षेत बँकेच्या अंधाऱ्या कप्प्यात पडून आहे.
तुमच्या घरातही जुन्या पोर्तुगीज काळातील बँकेच्या काही पिवळ्या पडलेल्या पावत्या अजून जपून ठेवल्या आहेत का?
