सोन्याचं नाणं, डिजिटल गोल्ड आणि गोल्ड ETF या तिन्हींमधून सोन्यात पैसे गुंतवता येतात, पण तिन्ही वेगळ्या आहेत: नाणं हे हातात मिळणारं सोनं आहे जे तुम्हाला स्वतः सांभाळावं लागतं, डिजिटल गोल्ड ॲपवरून घेतलं जातं आणि ते SEBI च्या नियंत्रणात येत नाही. गोल्ड ETF मात्र SEBI च्या नियमांखाली चालणाऱ्या म्युच्युअल फंडाचं युनिट आहे, ज्याची शेअर बाजारात खरेदी-विक्री होते.
दिवाळी, पाडवा, अक्षय्य तृतीयेला सोनं घेणं ही आपल्याकडची जुनी पद्धत. आता त्यासाठी ज्वेलरकडे जाण्याची गरज नाही, मोबाईलवरूनही सोनं घेता येतं. पण प्रत्येक पर्यायाचा खर्च, साठवणूक आणि त्यावरचं नियमन वेगळं आहे. ते इथे एकेक करून पाहू.
सोन्याचं नाणं म्हणजे काय?
सोन्याचं नाणं किंवा बार म्हणजे प्रत्यक्ष हातात मिळणारं सोनं. खरेदीवर सोन्याच्या किमतीवर ३% GST लागतो. शिवाय ज्वेलर किंवा बँक नाण्यावर घडणावळ किंवा प्रीमियम घेऊ शकतात.
हे सोनं घरी किंवा बँक लॉकरमध्ये ठेवावं लागतं आणि लॉकरचं भाडं वेगळं भरावं लागतं. विकायला गेल्यावर ज्वेलर शुद्धता तपासून कपात करू शकतो. म्हणून खरेदी करतानाच शुद्धता, हॉलमार्क आणि पक्कं बिल घ्यावं.
डिजिटल गोल्ड म्हणजे काय?
डिजिटल गोल्ड म्हणजे मोबाईल ॲप किंवा ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवरून अगदी छोट्या रकमेत सोनं घेण्याची सोय. आपण घेतलेल्या रकमेइतकं प्रत्यक्ष सोनं भागीदार कंपनीच्या तिजोरीत (vault) ठेवलं जातं, असं प्लॅटफॉर्म सांगतो.
खरेदीवर ३% GST लागतो आणि खरेदीचा दर व विक्रीचा दर यात फरक (spread) असतो. काही काळानंतर साठवणूक शुल्क लागू शकतं; ते प्लॅटफॉर्मच्या अटींवर अवलंबून असतं. हवं असल्यास हे सोनं नाण्याच्या रूपात घरी मागवता येतं, पण त्यावर घडणावळ आणि डिलिव्हरी शुल्क लागतं.
सर्वात महत्त्वाचं: SEBI ने ८ नोव्हेंबर २०२५ रोजी (PR No. 70/2025) स्पष्ट इशारा दिला आहे की डिजिटल गोल्ड / ई-गोल्ड उत्पादनं सिक्युरिटीज नाहीत आणि कमोडिटी डेरिव्हेटिव्ह म्हणूनही नियंत्रित नाहीत. ती पूर्णपणे SEBI च्या कक्षेबाहेर आहेत. त्यात प्लॅटफॉर्म किंवा भागीदार कंपनीशी संबंधित (काउंटरपार्टी) आणि कामकाजातले (ऑपरेशनल) धोके असू शकतात, आणि शेअर बाजारातल्या गुंतवणूकदारांना मिळणारं कोणतंही संरक्षण यात मिळत नाही. डिजिटल गोल्डसाठी स्वतंत्र नियम आणण्याची चर्चा बातम्यांमध्ये आहे, पण हा लेख लिहिताना SEBI किंवा RBI ने त्याबाबत कोणतेही अधिकृत नियम जाहीर केलेले नाहीत.
गोल्ड ETF म्हणजे काय?
गोल्ड ETF (Exchange Traded Fund) ही म्युच्युअल फंडाची योजना आहे, जी जमा झालेले पैसे प्रत्यक्ष सोन्यात गुंतवते. तिचे युनिट शेअरसारखे NSE/BSE वर खरेदी-विक्री होतात.
त्यासाठी डीमॅट आणि ट्रेडिंग खातं लागतं. युनिट खरेदीवर GST लागत नाही, पण फंडाचा वार्षिक खर्च (expense ratio) आणि ब्रोकरेज लागतं. बाजार सुरू असताना युनिट विकता येतात आणि सोनं सांभाळण्याची किंवा चोरीची चिंता नसते.
SEBI च्या नियंत्रणात असलेले सोन्याचे इतर पर्याय म्हणजे शेअर बाजारात व्यवहार होणाऱ्या इलेक्ट्रॉनिक गोल्ड रिसीट्स (EGR) आणि कमोडिटी डेरिव्हेटिव्ह्ज. हे सगळे SEBI नोंदणीकृत ब्रोकर किंवा मध्यस्थांमार्फत घेता येतात.
तिन्हींची तुलना
| मुद्दा | सोन्याचं नाणं | डिजिटल गोल्ड | गोल्ड ETF |
|---|---|---|---|
| स्वरूप | प्रत्यक्ष सोनं | ॲपवरील नोंद; सोनं प्लॅटफॉर्मच्या भागीदाराच्या तिजोरीत | म्युच्युअल फंडाचं युनिट |
| नियमन | SEBI च्या कक्षेत नाही; सामान्य खरेदी-विक्री | SEBI च्या कक्षेबाहेर (SEBI इशारा, नोव्हें. २०२५) | SEBI च्या नियमांखाली |
| खरेदीवर GST | ३% | ३% | नाही |
| इतर खर्च | घडणावळ/प्रीमियम, लॉकर भाडं | खरेदी-विक्री दरातील फरक, साठवणूक शुल्क | वार्षिक खर्च (expense ratio), ब्रोकरेज |
| साठवणूक | स्वतः (घरी किंवा लॉकर) | प्लॅटफॉर्मकडे | डीमॅट खात्यात |
| विकणं | ज्वेलरकडे, शुद्धता तपासून कपात होऊ शकते | ॲपवर, प्लॅटफॉर्मच्या दराने | बाजार सुरू असताना शेअर बाजारात |
| किमान रक्कम/गरज | नाण्याच्या वजनाइतकी किंमत | अगदी छोटी रक्कम | डीमॅट खातं, किमान एक युनिट |
खरेदीपूर्वी काय तपासावं?
नाणं घेताना शुद्धता, हॉलमार्क आणि बिल तपासा. डिजिटल गोल्ड घेताना प्लॅटफॉर्मच्या अटी वाचा: सोनं कोणाकडे ठेवलं जातं, साठवणूक शुल्क कधीपासून लागतं, विक्रीचा दर कसा ठरतो आणि प्लॅटफॉर्म बंद पडला तर काय होईल. गोल्ड ETF घेताना फंडाचा expense ratio आणि ब्रोकरेज पाहा.
कोणताही पर्याय विकताना नफ्यावर भांडवली लाभ कर (capital gains tax) लागतो आणि त्याचे नियम पर्यायानुसार व धारण कालावधीनुसार वेगळे असतात. त्यामुळे विक्रीपूर्वी CA कडून नेमका कर समजून घ्या.
संदर्भ: SEBI, PR No. 70/2025: Caution to public regarding dealing in 'Digital Gold' (८ नोव्हेंबर २०२५)
हा लेख फक्त माहितीसाठी आहे; ही गुंतवणुकीची शिफारस नाही. गुंतवणुकीपूर्वी नोंदणीकृत आर्थिक सल्लागाराचा सल्ला घ्या.
