मी तुम्हाला एक प्रांजळ कबुली देतो—आजही जेव्हा मी माझ्या आईला किंवा काकूंना सोनं खरेदी करताना पाहतो, तेव्हा मला त्यांच्या डोळ्यांतली ती एक वेगळीच चमक दिसते. त्यांच्यासाठी सोनं म्हणजे केवळ एक धातू नाही, तर तो एक 'इमोशन' आहे. पण गेल्या आठवड्यात जेव्हा माझ्या एका तरुण पुतण्याने अक्षय्य तृतीयेचा मुहूर्त साधून सोन्याचं एक 'पाकीट' न आणता मोबाईलवर 'EGR' खरेदी केल्याचं सांगितलं, तेव्हा मला जाणवलं की काळ किती झपाट्याने बदलला आहे. तो काळ आता मागे पडला आहे जिथे सोनं साठवण्यासाठी बँकेचं लॉकर किंवा कपाटातलं चोरकप्पे शोधावे लागायचे.
आज आपण अशा युगात आहोत जिथे सोन्याची शुद्धता तपासण्यासाठी सोनाराच्या कसोट्यांची गरज उरलेली नाही, कारण आता आपल्याकडे 'इलेक्ट्रॉनिक गोल्ड रिसीट' (EGR) नावाचं अस्त्र आलं आहे. हे वाचायला कदाचित एखाद्या तांत्रिक अहवालासारखं वाटेल, पण प्रत्यक्षात हे आपल्या पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या सोन्याच्या वेडाला दिलेलं एक आधुनिक डिजिटल वळण आहे.
आपण मराठी माणसं सणासुदीला सोनं घेताना किती विचार करतो? शुद्धता किती आहे? घडणावळ किती लागेल? आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे, हे सुरक्षित कुठे ठेवायचं? या सगळ्या प्रश्नांवर सेबीने (SEBI) काढलेलं हे 'EGR' नावाचं उत्तर खरोखरच कौतुकास्पद आहे. मे २०२६ च्या पहिल्या आठवड्यात आलेल्या आकडेवारीनुसार, भारतीय शेअर बाजारात (BSE आणि NSE) सोन्याच्या या डिजिटल व्यवहारांनी मोठी झेप घेतली आहे. विशेषतः तरुण गुंतवणूकदारांनी प्रत्यक्ष दागिन्यांपेक्षा या रिसीट्सना अधिक पसंती दिली आहे.
EGR म्हणजे दुसरं तिसरं काही नसून तुमच्या डिमॅट खात्यात दिसणारं प्रत्यक्ष सोनं आहे. हे एखाद्या शेअरसारखं असतं. तुम्ही ते शेअर बाजारात खरेदी करू शकता आणि हवं तेव्हा विकू शकता. पण यातली गंमत अशी की, या प्रत्येक डिजिटल पावतीच्या मागे एका सुरक्षित, सेबी-मान्य व्हॉल्टमध्ये (Vault) प्रत्यक्ष सोन्याची वीट किंवा नाणं ठेवलेलं असतं. म्हणजे तुमच्या मोबाईलवर दिसणारा आकडा हा केवळ आभासी नसून, त्याला प्रत्यक्ष सोन्याचा आधार आहे.
या संदर्भात आणखी एक गोष्ट महत्त्वाची आहे, ती म्हणजे याची पारदर्शकता. सोन्याच्या व्यापारात नेहमीच 'शुद्धता' हा कळीचा मुद्दा असतो. EGR च्या प्रक्रियेत जेव्हा सोनं व्हॉल्टमध्ये जमा केलं जातं, तेव्हा तिथला व्हॉल्ट मॅनेजर त्याची शुद्धता आणि वजनाची काटेकोर तपासणी करतो. एकदा का त्याने शिक्कामोर्तब केलं की, मगच त्या सोन्याचं रूपांतर डिजिटल रिसीटमध्ये होतं. हे मान्य करायलाच हवं की, यामुळे सामान्य माणसाची फसवणूक होण्याची शक्यता जवळपास शून्य झाली आहे.
EGR चा सगळ्यात मोठा फायदा म्हणजे 'कन्व्हर्जन' किंवा रूपांतरण. समजा, तुम्हाला तुमच्या डिमॅट खात्यात असलेल्या सोन्याच्या बदल्यात प्रत्यक्ष सोनं हवं असेल, तर तुम्ही तशी विनंती करू शकता. पण इथे एक मेख आहे—ही विनंती केल्यावर फक्त ३ दिवसांच्या आत तुम्हाला त्याची डिलिव्हरी घेणं आवश्यक असतं, अन्यथा ती विनंती बाद होते. आणखी एक मजेशीर नियम म्हणजे, तुम्हाला प्रत्यक्ष सोनं काढायचं असेल तर सकाळी १० ते दुपारी ३ याच वेळात ते शक्य आहे. हे अगदी आपल्या जुन्या काळातील बँकेच्या व्यवहारांसारखं वाटतं, नाही का?
पण मुद्दा असा आहे की, आपण याकडे फक्त एक गुंतवणूक म्हणून पाहतो की आपली संस्कृती म्हणून? पुण्यातल्या लक्ष्मी रोडवर किंवा मुंबईच्या झवेरी बाजारामध्ये जी गर्दी दिसते, ती केवळ गुंतवणुकीसाठी नसते. तिथे सोनं हातात धरल्यावर जे समाधान मिळतं, ते कदाचित डिमॅट खात्यातल्या आकड्यांकडे बघून मिळणार नाही. तरीही, सुरक्षितता आणि सुलभता या बाबतीत EGR ने बाजी मारली आहे.
सध्याच्या ताज्या घडामोडींनुसार, केंद्र सरकारने सोन्याच्या फिजिकल स्वरूपातून डिजिटल स्वरूपात (EGR) रूपांतर करण्यावर कोणताही कॅपिटल गेन टॅक्स न लावण्याचा निर्णय कायम ठेवला आहे. ही गुंतवणूकदारांसाठी मोठी पर्वणीच आहे. टॅक्स तेव्हाच लागतो जेव्हा तुम्ही ते सोनं विकून नफा कमावता. म्हणजे सोन्याचं स्वरूप बदललं तरी तुमच्या खिशाला कात्री लागत नाही, हे या व्यवस्थेचं यश आहे.
आजकाल मात्र, गुंतवणुकीचे पर्याय इतके वाढले आहेत की सर्वसामान्यांचा गोंधळ उडणं स्वाभाविक आहे. पण EGR ने सोन्याच्या गुंतवणुकीला जे 'लोकशाहीकरण' दिलं आहे, ते खरोखरच वाखाणण्याजोगं आहे. आता तुम्हाला १० ग्रॅम सोनं घेण्यासाठी एकदम मोठी रक्कम जमवण्याची गरज नाही. तुम्ही छोट्या प्रमाणातही EGR खरेदी करू शकता. जसं आपण शेअर मार्केटमध्ये 'एसआयपी' करतो, तसंच आता सोन्यातही करणं सोपं झालं आहे.
पूर्वीच्या काळात सोन्याचे दागिने हेच आपत्कालीन निधी (Emergency Fund) असायचे. पण आजच्या काळात, जेव्हा मार्केटमध्ये प्रचंड अस्थिरता आहे, तेव्हा सोन्यासारख्या सुरक्षित मालमत्तेला डिजिटल कवच मिळणं ही काळाची गरज होती. मे २०२६ च्या या आठवड्यात सोन्याच्या किमतीत झालेली चढ-उतार पाहता, ज्यांच्याकडे EGR आहे त्यांना ते विकणं किंवा खरेदी करणं किती सोपं गेलं असेल, याची आपण कल्पना करू शकतो.
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, EGR मुळे सोन्याच्या साठवणुकीचा खर्चही वाचतो. बँकेच्या लॉकरचं भाडं आणि तिथली मर्यादित जागा या कटकटीतून आता सुटका झाली आहे. सेबीने नियुक्त केलेले व्हॉल्ट मॅनेजर्स तुमच्या सोन्याची सुरक्षा करतात, त्यामुळे चोरीची भीती उरत नाही. हे अगदी तसंच आहे, जसं आपण आपले पैसे घरात न ठेवता बँकेत ठेवतो आणि गरज पडली की एटीएममधून काढतो.
सोनं हे आपल्या संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे आणि राहील. मग ते दागिन्यांच्या स्वरूपात असो किंवा डिजिटल पावतीच्या. तंत्रज्ञानाने आपल्याला सोय दिली असली, तरी त्यामागची 'सोन्यासारखी' भावना मात्र तीच आहे. आपण फक्त कपाटातल्या तिजोरीची किल्ली आता आपल्या स्मार्टफोनच्या पासवर्डमध्ये बदलली आहे, इतकंच!ज्या दिवशी आपण सोन्याच्या तुकड्याकडे केवळ एक 'असेट क्लास' म्हणून बघायला लागू, त्या दिवशी कदाचित ही डिजिटल क्रांती पूर्ण होईल. पण तोपर्यंत, आपल्या डिमॅट खात्यातली ही 'सोन्याची पावती' आपल्याला एक वेगळाच आत्मविश्वास देत राहील.
आपल्या पूर्वजांनी सोन्याला 'अक्षय' म्हटलं होतं, ते कदाचित आजच्या या डिजिटल युगासाठीच असावं, असं वाटण्याइतपत ही नवी व्यवस्था चपखल बसली आहे.
डिजिटल युगातली ही सोन्याची शुद्धता आपण स्वीकारायला तयार आहोत का?
